Erzurum Kongresi, 23 Temmuz 1919'da başlamış ve 7 Ağustos 1919'da sona ermiştir. Bu tarih aralığı, Türk bağımsızlık mücadelesi için kritik öneme sahip bir dönüm noktasını işaret eder. Milli Mücadele'nin ilk ulusal çapta kararlarının alındığı bu kongre, başlangıçta bölgesel gibi görünse de, Mustafa Kemal Paşa'nın katılımıyla kısa sürede tüm vatanı kapsayan bir nitelik kazanmıştır.
Kongrenin toplanma amacı, Mondros Mütarekesi sonrası Doğu Anadolu'da Ermeni iddiaları ve işgal tehlikesine karşı bölgesel direnişi örgütlemekti. Ancak Mustafa Kemal Paşa'nın 8 Temmuz 1919'da askerlik görevinden istifa ederek bir sine-i millete dönmesi ve kongreye sivil bir vatandaş olarak başkanlık etmesi, süreci bambaşka bir boyuta taşıdı. Bu durum, onun ordu ve devletle bağlarını koparmış olmasına rağmen, halkın desteğiyle mücadeleyi sürdürme kararlılığının bir göstergesiydi. İşte bu, kongrenin bölgesel olmaktan çıkıp ulusal bir temsil kazanmasının en önemli püf noktalarından biridir. Sivil bir liderin ortaya çıkması, halkın iradesinin ne kadar güçlü bir dayanak oluşturduğunu gözler önüne sermiştir.
Erzurum Kongresi'nde alınan başlıca kararlar arasında; "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz" ilkesinin benimsenmesi, her türlü yabancı işgal ve müdahalesine karşı milletin topyekûn direneceği, İstanbul Hükümeti'nin vazifesini yapamaz duruma gelmesi halinde geçici bir hükümet kurulacağı ve Kuvâ-yi Milliye'yi amil, milli iradeyi hâkim kılmanın esas olduğu gibi maddeler yer alır. Ayrıca manda ve himaye fikri ilk kez reddedilmiştir. Bu kararlar, daha sonra Sivas Kongresi'nde ulusallaşacak ve Misak-ı Milli'ye temel oluşturacaktır.
Tecrübelerime dayanarak söyleyebilirim ki, Erzurum Kongresi'nin stratejik önemi, sadece alınan kararlar değil, aynı zamanda bu kararların sivil bir önderlikte, halkın katılımıyla ve bölgesel bir çatıda ulusal bir irade beyanına dönüşmesidir. Atatürk'ün sivil kişiliğiyle kongreye katılması ve başkanlık etmesi, Milli Mücadele'nin demokratik temelini attığı gibi, halkın desteğini de arkasına almasını sağlamıştır. Bu, ileride Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesini şekillendirecek olan milli egemenlik ilkesinin ilk güçlü adımıdır. Bu kongre, Milli Mücadele'nin rotasını çizmekle kalmamış, aynı zamanda ulusal birlik ve beraberliğin sembolü haline gelmiştir. Erzurum'da atılan bu sağlam temeller, sonraki tüm kurtuluş adımlarına yön vermiştir.