Akdeniz'deki Münhasır Ekonomik Bölge Anlaşmazlıklarında UAD'nin Yetkisi ve Türkiye'nin Tutumu?

Question

Bizim komşu ülkelerle yaşadığımız deniz yetki alanları sorunları malum. Özellikle Yunanistan ve Mısır'la olan MEB anlaşmazlıklarında Türkiye neden sürekli ikili görüşmeleri savunan bir pozisyon alıyor da Uluslararası Adalet Divanı'na gitmekten çekiniyor gibi bir algı var? Hukuken oraya gitsek ne olurdu, yoksa mevcut durum mu bizim için daha avantajlı?

Answer 1

Akdeniz'deki Münhasır Ekonomik Bölge Anlaşmazlıkları ve UAD: Türkiye'nin Tercihleri ve Hukuki Perspektifimiz

Sevgili okuyucular,

Akdeniz, yüzyıllardır medeniyetlerin beşiği olmuş, günümüzde ise stratejik önemi ve enerji kaynaklarıyla küresel gündemin odağında yer alan bir denizimiz. Özellikle son yıllarda, Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) ve kıta sahanlığı sınırlandırmalarına ilişkin anlaşmazlıklar, bu kadim denizin sularını bir hayli ısıttı diyebiliriz. Türkiye olarak, komşularımızla yaşadığımız deniz yetki alanları sorunları malumunuz. Özellikle Yunanistan ve Mısır'la olan MEB anlaşmazlıklarında, kamuoyunda "Türkiye neden sürekli ikili görüşmeleri savunan bir pozisyon alıyor da Uluslararası Adalet Divanı'na (UAD) gitmekten çekiniyor gibi bir algı var?" sorusu sıkça dile getirilir.

Bugün, bu çok önemli ve karmaşık konuyu bir uzman gözüyle, farklı açılardan ele alarak bu algının arkasındaki gerçekleri ve Türkiye'nin tutumunun sağlam hukuki ve stratejik temellerini sizlerle paylaşmak istiyorum. Gelin, bu meseleyi derinlemesine inceleyelim.

Akdeniz'in Özgün Coğrafyası ve Uluslararası Hukukun Esnekliği

Öncelikle belirtmek gerekir ki, Akdeniz, kıyıdaş devletlerin birbirine çok yakın olduğu, irili ufaklı pek çok ada barındıran, yarı kapalı bir denizdir. Bu durum, deniz yetki alanlarının sınırlandırılmasını, açık denizlerdeki basit "orta hat" prensibinden çok daha karmaşık hale getirir. Uluslararası hukukta, özellikle Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) bile, bu tür özel coğrafi durumlar için hakkaniyet ilkesini (equitable principles) vurgular.

Türkiye, BMDHS'ye taraf değildir. Bunun temel nedenlerinden biri, sözleşmenin adaların MEB ve kıta sahanlığı üzerindeki etkisine dair maddelerinin, bizim Akdeniz'deki coğrafi gerçekliğimizle tam olarak örtüşmediği inancımızdır. Örneğin, Anadolu'nun devasa kıyılarının hemen karşısında yer alan Meis gibi küçücük bir adanın, ana karanın MEB'ini neredeyse tamamen kesintiye uğratma iddiası, uluslararası hukukun ruhuna ve hakkaniyet ilkesine aykırıdır. Bizim tezimiz net: Adalar, kendi kıta sahanlıklarını ve MEB'lerini oluştururken, anakaraların kıta sahanlığını ve MEB'ini gasp edemezler. Özellikle de ana karaya çok yakın ve siyasi/ekonomik yaşam alanı sınırlı adalar için bu durum daha da belirgindir.

UAD'nin Yetki Alanı ve Karar Mekanizmaları

Uluslararası Adalet Divanı, devletler arasındaki hukuki anlaşmazlıkları çözen ana yargı organıdır. Ancak UAD'ye başvurmanın temel şartı, anlaşmazlığa taraf olan tüm devletlerin buna rıza göstermesidir. Yani, Türkiye istemediği sürece Yunanistan bizi tek taraflı olarak UAD'ye taşıyamaz, ya da tam tersi. Bu, UAD'nin işleyişinin temel taşıdır ve çoğu zaman göz ardı edilir. Bizim "çekinceli" algımız belki de tam da bu noktadan kaynaklanıyor olabilir; zira biz, UAD'ye başvurmak için öncelikle iki tarafın da belirli bir çerçeve üzerinde anlaşması gerektiğini savunuyoruz.

UAD, daha önceki kıta sahanlığı ve MEB davalarında (örneğin Kuzey Denizi Kıta Sahanlığı Davaları, Katar/Bahreyn Davası gibi) genellikle şu üç aşamalı bir yaklaşım benimsemiştir:
1. Orta Hat/Eşit Uzaklık Çizgisi: Başlangıç noktası olarak genellikle bir eşit uzaklık hattı çizilir.
2. Özel Koşulların Dikkate Alınması: Daha sonra coğrafi özellikler, adaların konumu ve büyüklüğü, kıyı şeritlerinin uzunluğu gibi "özel koşullar" bu hatta düzeltmeler yapmak için değerlendirilir.
3. Orantılılık Testi: Son olarak, çizilen sınırlandırmanın kıyıdaş devletlerin kıyı uzunluklarıyla orantılı olup olmadığına bakılır.

UAD, adaların MEB ve kıta sahanlığı üzerinde tamamen etkisiz olduğunu söylemez; ancak küçük, izole ve ana karaya yakın adaların etkisini kısıtlayıcı kararlar verebilir. İşte bu belirsizlik, bizim açımızdan önemli bir stratejik alanı oluşturuyor.

Türkiye Neden İkili Görüşmeleri Tercih Ediyor? Bu Bir "Çekingenlik" mi, Yoksa Hesaplı Bir Strateji mi?

Türkiye'nin ikili görüşmeleri tercih etmesi, kesinlikle bir "çekingenlik" değil, oldukça bilinçli, hesaplı ve stratejik bir tercihtir. Bunun arkasında yatan sağlam nedenleri birlikte inceleyelim:

1. Egemenlik ve Doğrudan Çözüm İlkesi: Bizim dış politikamızın temel taşlarından biri, uluslararası sorunların öncelikle ilgili ülkeler arasında doğrudan diyalog ve diplomasi yoluyla çözülmesidir. Bu, egemenlik haklarımızın bir gereği ve kendi sorunlarımızı çözme kapasitemize olan inancımızın bir yansımasıdır.

2. Hakkaniyet ve Coğrafi Gerçekleri En İyi Savunma: Akdeniz'in kendine özgü coğrafyası (Anadolu'nun uzun ve kesintisiz kıyısı ile Yunanistan'ın ada gruplarından oluşan kıyıları) dikkate alındığında, Türkiye, hakkaniyet ilkesini en güçlü şekilde ikili görüşmelerde savunabileceğine inanır. Özellikle Meis gibi ana karamıza birkaç kilometre uzaklıktaki bir adanın 40 bin kilometrekarelik bir MEB yaratma iddiasının haksızlığı, ancak masada anlatılabilir ve karşı taraf ikna edilebilir. UAD'nin önündeki davalar genellikle daha sınırlı hukuki argümanlara odaklanır ve siyasi/coğrafi bağlamı tam olarak yansıtmayabilir.

3. BMDHS Çekincesi ve Serbest Hukuki Argümanlar: Daha önce de belirttiğim gibi, Türkiye BMDHS'ye taraf değildir. UAD'nin kararlarında genellikle BMDHS hükümleri önemli bir referans noktası olarak kullanılır. Bizim taraf olmamamız, UAD'ye gidildiğinde, BMDHS'ye alternatif, örf ve adet hukuku ile hakkaniyet ilkelerine dayanan kendi argümanlarımızı daha serbestçe sunma imkanı verir. Ancak yine de UAD'nin BMDHS'yi göz ardı etmeme eğilimi, bizim için bir risk faktörü olmaya devam eder.

4. Esneklik ve Müzakere Gücü: UAD'nin kararları genellikle "ya hep ya hiç" niteliğindedir ve siyasi esneklik alanını daraltır. İkili görüşmeler ise, daha yaratıcı, esnek ve "kazan-kazan" çözümlerin bulunmasına olanak tanır. Diplomasinin gücü burada devreye girer. Libya ile imzaladığımız Münhasır Ekonomik Bölge Sınırlandırma Mutabakat Muhtırası, ikili diplomasiyle elde edilen somut ve stratejik bir başarının en güzel örneğidir. Bu anlaşma, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki haklarını koruma ve bölgedeki jeopolitik dengeyi değiştirme potansiyeli taşımaktadır.

5. Siyasi ve Stratejik Boyut: Deniz yetki alanları sadece hukuki bir mesele değildir; aynı zamanda derin siyasi ve stratejik boyutları da vardır. İkili görüşmeler, bu boyutların da masaya yatırılmasına, karşılıklı çıkarların ve güvenlik endişelerinin ele alınmasına imkan tanır.

UAD'ye Gitmenin Potansiyel Riskleri ve Fırsatları

Peki, hukuken UAD'ye gitsek ne olurdu?

Potansiyel Riskler:

• Adaların Etkisi: UAD, adaların MEB ve kıta sahanlığı üzerindeki etkisini tamamen yok sayan bir yaklaşım benimsememiştir. Her ne kadar küçük adaların etkisi kısıtlanabilse de, Meis gibi bir adanın UAD'de ne kadar etki yaratacağı belirsizdir ve Türkiye'nin ana karanın haklarını savunan tezini zayıflatma riski taşır.
• BMDHS'nin Etkisi: UAD'nin kararlarında BMDHS'nin dolaylı da olsa etkisi olabilir. Taraf olmadığımız bir sözleşmenin hükümlerinin, yorum yoluyla davamızı etkilemesi bizim için bir risk oluşturur.
• Siyasi Esnekliğin Kaybı: UAD kararları bağlayıcıdır ve sonrasında siyasi manevra alanı bırakmaz.
• Belirsizlik ve Uzun Süreç: Bir davanın ne kadar süreceği, maliyeti ve sonucunun ne olacağı her zaman bir belirsizlik barındırır.

Sınırlı Fırsatlar:

• UAD, hakkaniyet ilkesine dayanarak, Meis gibi küçük adaların anakaraların MEB'ini önemli ölçüde kesmemesi gerektiği yönünde de kararlar verebilir. Bu, aslında bizim ana tezimizle uyumlu bir sonuç olurdu.
• UAD'nin kararı, uluslararası alanda tartışmaları bitiren, bağlayıcı ve meşruiyet sağlayan bir nitelik taşır. Eğer karar bizim tezimizi desteklerse, bu önemli bir kazanım olur.

Peki, Mevcut Durum Türkiye İçin Daha mı Avantajlı?

Yukarıda sıraladığımız nedenler ışığında, mevcut durumun Türkiye için belirli açılardan daha avantajlı olduğu söylenebilir.

• Türkiye, ikili görüşmelerde kendi hukuki tezlerini (Anadolu'nun coğrafi büyüklüğü, adaların kısıtlı etkisi) doğrudan, esnek ve kapsamlı bir şekilde savunma fırsatı buluyor.
• Bu yaklaşım, ülkeler arasında siyasi dengeyi ve diplomasiyi daha etkin kullanmayı sağlar. Libya ile yapılan anlaşma, bu yaklaşımın somut bir ispatıdır.
• Mevcut statüko, Türkiye'ye kendi argümanlarını uluslararası platformlarda dile getirme ve müzakerelerde masada kalma imkanı sunarken, UAD'nin potansiyel risklerinden de kaçınmasını sağlıyor.

Elbette, ikili görüşmelerin de kendi içinde zorlukları ve uzun soluklu olma ihtimali vardır. Ancak Türkiye, bu yolun, Akdeniz'de hakkaniyetli ve adil bir sınırlandırmaya ulaşmak için en doğru ve etkili yol olduğuna inanmaktadır.

Sonuç

Değerli dostlar,

Türkiye'nin Akdeniz'deki MEB anlaşmazlıklarında ikili görüşmeleri tercih etmesi, kesinlikle bir "çekingenlik" veya hukuki zayıflık belirtisi değildir. Tam tersine, bu tercih, uluslararası hukukun esnek yorumlanması, Akdeniz'in özgün coğrafi gerçekleri, milli menfaatlerimiz ve güçlü siyasi stratejimizin birleşimiyle ortaya çıkan, oldukça hesaplı ve kararlı bir tutumdur. Amacımız, sadece kendi haklarımızı korumak değil, aynı zamanda Akdeniz'de tüm kıyıdaş ülkelerin haklarına saygı duyan, adil ve hakkaniyetli bir düzene ulaşmaktır.

Uluslararası Adalet Divanı'nın kapısı tamamen kapalı değildir; ancak bu kapının aralanması için doğru koşulların, doğru argümanların ve karşılıklı rızanın oluşması gerekmektedir. Şu an için, müzakere masası, Akdeniz'de barış, istikrar ve hakkaniyet temelinde çözümler üretmek için en verimli platform olmaya devam etmektedir. Bu hassas dengeyi korurken, diplomasinin ve uluslararası hukukun tüm imkanlarını en etkin şekilde kullanmaya devam edeceğiz.

Sevgi ve saygılarımla,

[Uzmanınızın Adı/Unvanı]