Doğu Akdeniz’deki bu karmaşık hukuki düğümü çözmek için önce 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS) hükümlerini, ardından da 1958 Kıta Sahanlığı Sözleşmesi’ni ayrı ayrı okumak gerekir. Çünkü Türkiye ve Kıbrıs Türk Yönetimi (KTÖY) ile Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) arasındaki temel ayrım, hangi antlaşmanın geçerli olduğuna dairdir.
Kıta Sahanlığı ve MEB: Temel Farklar
Kıta sahanlığı ile Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) aynı şey değildir. Kıta sahanlığı, deniz yatağının ve altındaki kaynaklara (petrol, doğalgaz) yönelik hakları düzenlerken; MEB ise su sütununun 200 mile kadar uzanan kısmındaki tüm canlı ve cansız kaynakları kapsar.
Sınırlandırma yöntemi her iki durumda da benzerdir:
1. Eşit Mesafe (Equidistance) Prensibi: İki kıyısı olan devletler arasında sınır, her iki ülkeye de eşit mesafede olan noktaların birleştirilmesiyle çizilir.
2. Özel Durumlar (Special Circumstances): Eğer eşit mesafe çizgisi, coğrafi, jeolojik veya tarihsel nedenlerle adaletsiz bir sonuç doğuruyorsa, sınır bu adaletsizliği gidermek üzere düzeltilir. İşte tüm tartışmaların odak noktası bu "adaletsizlik" argümanıdır.
Adaların Rolü ve "Geçerli Kıyı" Meselesi
Burada en kritik püf nokta ada statüsüdür. UNCLOS’a göre bir ada, karasuları, kıta sahanlığı ve MEB ilan edebilir. Ancak uluslararası hukuk pratiğinde ve özellikle 1978 Oups Lahey Uluslararası Adalet Divanı (ITIC) kararı gibi emsal yargılarda şu kural kabul görmüştür:
- Anakara Kıyısına Yakınlık: Bir ada, anakara kıyısına çok yakınsa, onun MEB’si veya kıta sahanlığı, anakaranın haklarını askıya alamaz veya ciddi şekilde daraltamaz.
- Oran Prensibi: Bir adanın sahip olduğu deniz alanı, o adanın coğrafi büyüklüğüyle orantılı olmalıdır. Küçük bir adanın, devasa bir anakaranın önünü keserek devasa bir alan talep etmesi "orantısızlık" (disproportionality) yaratır ve hukuken zayıftır.
Pratik Örnek:
GKRY’nin Gazi Magosa Limanı’ndan başlayarak Karpaz’a uzanan kıtasal çizgisine itirazın temelinde, Güney Kıbrıs’ın anakara niteliğindeki kıyısının, kuzeydeki Türk adaları (Esedra, Karpaz yarımadası vb.) tarafından "kapanması" durumu yatıyor. Türkiye ve KTÖY’nün tezinde, bu adaların küçük alanlar için sınırlandırma yapabileceği ancak ana kıta sahanlığının merkezini kaydırarak GKRY’ye 200 milin tamamını veremeyeceği savunulur. Buna karşılık GKRY, her adanın bağımsız kıyı niteliği taşıdığını ve eşit mesafe çizgisinin buna göre çizilmesi gerektiğini iddia eder.
Coğrafi Özelliklerin Hukuksal Değerlendirilmesi
Deniz yetki alanları sınırlandırılırken şu coğrafi veriler haritalarda işlenir:
Başlangıç Noktaları (Baseline Points): Karasuları çizgisi (genellikle düşük su işareti) esas alınarak eşit mesafe noktaları belirlenir.
Kıyı Uzunluğu Oranı: İki devletin kıyı uzunlukları arasındaki orantı, adaletsizlik tespitinde önemli bir parametredir.
* Jeolojik Süreklilik: Kıta sahanlığının doğal uzantısı ilkesi, özellikle petrol ve gaz rezervlerinin hangi jeolojik yapıya ait olduğunu belirlemede teknokratik olarak kullanılır.
Öneri:
Konuyu derinlemesine analiz ediyorsan, sadece haritalara değil, ITIC 1978 kararı ve Tunus/Libya MEB Sınırlandırması Davası gibi emsal yargılarda "özel durum"ların nasıl yorumlandığına bakmanı tavsiye ederim. Ayrıca, Türkiye’nin 1982’de onaylamadığı UNCLOS’un 121. maddesinin (adaların MEB ilan edemeyeceği yönündeki yorum tartışmaları) siyasi değil, maddi hukuk çerçevesinde nasıl ele alındığını incelemek, argümanlarının sağlamasını yapmana yardımcı olacaktır. Hukuki süreçte "sonuç odaklı" (result-oriented) değil, "ilkeler odaklı" (principles-based) analiz yapmak, tartışmada daha güçlü bir pozisyon sağlar.