Adaların Hukuki Statüsü ve "Etki" Meselesi
Doğu Akdeniz haritasına baktığında gördüğün o karmaşık geometrik çizgilerin arkasında, aslında uluslararası hukukun en ince dokularından biri olan CMK (Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi) madde 121 ve 76’nın çelişkisi yatıyor. Dışarıdan bakınca "ada" diye gördüğün şeyler, hukuki açıdan kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmasında ne kadar ağırlık taşıyacağı konusunda ciddi bir tartışma alanı yaratıyor.
Türkiye’nin bu konudaki ana argümanı, özellikle Girit, Rodos ve Meis gibi adaların, ana kara ile karşı kıyı arasındaki mesafe oranına bakılarak sınır çiziminde orantısızlık yarattığı yönünde. Yani hukuki jargonla "disproportionality" ilkesi devreye giriyor. Türkiye’nin tezi, adaların bu denli küçük ve ana karadan çok uzakta olmaları nedeniyle, kıta sahanlığı sınırını tek başlarına belirlemeye yeterince "ağırlığı" olmadığı, hatta sınır çiziminde hiç dikkate alınmamaları gerektiği yönünde.
Uluslararası Hukukta Nerede Duruyoruz?
Burada kritik nokta şu: Uluslararası hukukta "ada" kavramı, CMO Madde 121’e göre tam hak sahibidir. Yani teorik olarak her ada, kendi MEB’ini ve kıta sahanlığını oluşturabilir. Ancak pratikte, sınır çiziminde eksen çizgisi (equidistance) yöntemi kullanıldığında, bu adalar çizgiyi aşırı şekilde kendi tarafına çeker. İşte Türkiye’nin argümanı burada devreye giriyor: Eğer bu çizim, komşu ülkenin kıyı uzunluğuyla orantısız bir sonuç doğuruyorsa, bu "haksızlık" olarak kabul edilir ve düzeltme yapılmalıdır.
Karşı tarafta ise Yunanistan ve Kıbrıs Rum Yönetimi, adaların tam hukuki statüsüne sahip olduğunu ve sınır çiziminde belirleyici olmaları gerektiğini savunuyor. Uluslararası Adalet Divanı (ICJ) ve Uluslararası Tahkim Mahkemesi (ITL) emsallerine baktığımızda, mahkemeler genellikle duruma özel (case-by-case) karar veriyor. Örneğin, Nicaragua-Honduras davasında veya Kıbrıs-Ürdün tartışmalarında görüldüğü gibi, adaların coğrafi konumu, büyüklüğü ve ana karaya yakınlığı, sınır çizimindeki ağırlıklarını belirleyen temel faktörlerdir.
Sonuç: Güçlü mü, Zayıf mı?
Türkiye’nin tezi, orantısızlık ilkesine dayandığı için hukuki zeminde ayakta kalabilir, ancak "adaların hiç etkisinin yok" demek doğru olmaz. Mahkemeler, adaların sınır çiziminde rol oynadığını kabul eder, ancak bu etkiyi ana kıyının uzunluğu ve orantılılık prensibiyle dengelemeye çalışır. Yani Türkiye’nin argümanı, adaların sınır çiziminde mutlak belirleyici olmasını engellemek için güçlü bir araç, ancak adaların tamamen yok sayılması anlamına gelmez.
Benim gördüğüm kadarıyla, bu konuda kesin bir "galoza" değil, diplomatik müzakereler ve olası bir uluslararası tahkim sürecinde stratejik bir denge unsuru olarak kullanılması daha gerçekçi. Hukuk, burada mutlak haklardan ziyade, adil ve makul sonuçlara ulaşmayı hedefliyor. Bu yüzden Türkiye’nin tezi, tamamen zayıf değil, ama aynı zamanda karşı tarafın argümanlarını da tamamen geçersiz kılan bir "kılıç" da değil. Aradaki ince çizgi, coğrafi gerçeklikler ve mahkeme içtihatlarının yorumlanmasına göre değişiyor.