Ukrayna'daki sivillere yönelik saldırılar, Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne göre hangi savaş suçlarına girer?

Question

Televizyonda sıkça 'savaş suçu işleniyor' deniyor ama bu tanımlamaların hukuki dayanağı tam olarak nedir? Sivilleri hedef almak her durumda kesinlikle savaş suçu sayılır mı, yoksa uluslararası hukukta bunun istisnaları veya farklı derecelendirmeleri var mı, öğrenmek istiyorum.

Answer 1

Sevgili okuyucularım, kıymetli dostlar,

Ukrayna'daki çatışmaların başladığı günden bu yana, hepimizin zihnini meşgul eden ve yüreğimizi burkan görüntülerle yaşıyoruz. Televizyon ekranlarında, haber bültenlerinde sıkça duyduğumuz, "savaş suçu işleniyor" ifadesi, aslında uluslararası hukukun derinliklerinde kök salmış, çok ciddi bir tanımlamayı ifade eder. Sizler de haklı olarak merak ediyorsunuzdur: Bu tanımlamaların hukuki dayanağı tam olarak nedir? Sivilleri hedef almak her durumda kesinlikle savaş suçu sayılır mı, yoksa uluslararası hukukta bunun istisnaları veya farklı derecelendirmeleri var mı?

Türkiye'nin uluslararası hukuk alanındaki önde gelen uzmanlarından biri olarak, bu hassas ve önemli konuyu sizlerle birlikte tüm detaylarıyla ele almak istiyorum. Amacım, karmaşık görünen bu hukuki çerçeveyi anlaşılır kılmak, Ukrayna'da yaşananları bu pencereden değerlendirmek ve her birimizin vicdanında yatan adalet arayışına bir nebze olsun ışık tutmaktır.

Savaş Suçları ve Uluslararası Hukukun Temelleri

Ukrayna'da sivillere yönelik saldırıların savaş suçu olup olmadığını anlamak için, öncelikle Uluslararası İnsancıl Hukuk (UİH) veya diğer adıyla Silahlı Çatışmalar Hukuku prensiplerine bakmamız gerekiyor. Bu hukuk dalı, çatışma zamanlarında insanlığı korumak, savaşın acımasızlığını sınırlamak için var olmuştur. Temelini 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve onların ek protokolleri oluşturur. İşte bu anlaşmalar, savaş zamanında dahi insan onurunun ve yaşamının dokunulmazlığını vurgular.

Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), Roma Statüsü ile kurulmuş olup, soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçları gibi en ciddi uluslararası suçları yargılamakla görevlidir. Ukrayna'daki durumu UCM merceğinden ele aldığımızda, özellikle savaş suçları kategorisi bizim için merkezi bir öneme sahip.

Temel Prensip: Ayrım Gözetme ve Orantılılık

Sivillere yönelik saldırıların savaş suçu olup olmadığını belirleyen en kritik iki prensip şunlardır:

1. Ayrım Gözetme Prensibi (Principle of Distinction): Bu prensip, savaşan tarafların çatışma esnasında sivil nüfus ile savaşçıları, sivil nesneler ile askeri hedefleri her zaman birbirinden ayırmak zorunda olduğunu söyler. Yani, siviller ve sivil altyapı kesinlikle doğrudan hedef alınamaz. Okullar, hastaneler, konutlar, pazar yerleri, sivil araçlar askeri hedef değildir.

   Deneyimlerimden biliyorum ki, bu prensip, savaşın en temel ahlaki ve hukuki kırmızı çizgisidir. Bir askeri operasyonun planlanması aşamasında bile, hedefin sivil olup olmadığı, olası sivil zayiatın boyutu dikkatle değerlendirilmek zorundadır.

2. Orantılılık Prensibi (Principle of Proportionality): İşte bu prensip, sizin "her durumda savaş suçu sayılır mı" sorunuzun en önemli yanıtlarından birini barındırır. Bazen askeri bir hedefle saldırı düzenlenirken, kaçınılmaz olarak sivil kayıplar veya sivil nesnelerde hasar meydana gelebilir. Bu durum, eğer aşağıdaki koşullar yerine getirilirse, her zaman savaş suçu sayılmaz:
   Saldırı, meşru bir askeri hedefi hedef almıştır.
   Beklenen askeri avantaj, öngörülen sivil kayıp veya sivil nesnelerdeki hasardan orantısız derecede fazla değildir. Yani, elde edilecek askeri kazanç ile verilecek sivil zarar arasında makul bir denge olmalıdır. Eğer beklenen sivil zarar, askeri avantaja göre aşırı derecede fazlaysa, o saldırı orantısız saldırı niteliği taşır ve bu bir savaş suçudur.

   Uygulamada, bu dengeyi kurmak çok zordur. Karar anında komutanların eldeki istihbaratı ve değerlendirmeyi doğru yapması beklenir. Ancak sivil zayiatın veya hasarın önemsenmediği, umursamazca hareket edildiği durumlar, orantılılık prensibinin açık ihlalidir ve doğrudan savaş suçu teşkil eder.

Ukrayna'da Sivillere Yönelik Savaş Suçları Neler Olabilir?

Ukrayna'da yaşananlar üzerinden somut örneklerle ele alırsak, UCM'nin yargı alanına giren ve sivillere yönelik yapılan eylemler başlıca şunlardır:

1. Sivillere ve Sivil Nesnelere Doğrudan Saldırılar:

• Kasıtlı Cinayetler: Sivillerin kasten öldürülmesi. Bu, Mariupol'da, Bucha'da, İrpin'de tanık olduğumuz toplu infazlar veya hedef gözeterek sivillerin vurulması gibi durumları kapsar.
• Sivil Yerleşim Yerlerine Yönelik Saldırılar: Konut binaları, okullar, hastaneler, kiliseler, sivil altyapı (su, elektrik santralleri) gibi yerlerin doğrudan hedef alınması. Rusya'nın Ukrayna şehirlerine yaptığı roket ve topçu saldırılarında sıkça gördüğümüz gibi.
• Uluslararası Koruma Altındaki Nesnelere Saldırılar: Hastaneler, ambulanslar, kültürel miras alanları (müzeler, tarihi yapılar) gibi özel koruma altındaki nesnelerin bombalanması. Mariupol'daki doğum hastanesi veya tiyatro binasına yapılan saldırılar bu kategoriye girer.

2. Ayrım Gözetmeyen Saldırılar:

• Belirlenmemiş veya Alan Silahlarının Kullanımı: Roket, misket bombası (cluster munitions) veya balistik füzeler gibi geniş alana etki eden ve hedefleri ayırt etme yeteneği sınırlı olan silahların yoğun sivil yerleşim yerlerinde kullanılması. Bu tür silahlar, askeri hedef olsa bile, sivil zayiatın kaçınılmaz ve aşırı olacağı durumlarda kullanılamaz.

3. Orantısız Saldırılar:

• Küçük bir askeri birliği yok etmek için, yüzlerce sivilin yaşadığı bir binanın tamamını yıkacak güçte bir bomba kullanılması. Beklenen askeri kazanç, sivil kayıplara kıyasla kabul edilemez derecede küçük olduğunda, bu bir savaş suçudur.

4. Sivillerin Aç Bırakılması (Starvation):

• Sivillerin temel ihtiyaç maddelerinden mahrum bırakılması amacıyla yiyecek, su, ilaç tedarikine kasten engel olunması. Şehir kuşatmalarında insani koridorların açılmasına izin verilmemesi, gıda ve ilaç girişinin engellenmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

5. Zorla Yerinden Etme ve Sürgün:

• Sivillerin kendi evlerinden, topraklarından zorla çıkarılması veya başka bir ülkeye ya da işgal altındaki topraklara sürülmesi. Ukrayna'dan Rusya'ya "tahliye" adı altında yapılan zorunlu sevkler bu suç tanımına girebilir.

6. Cinsel Şiddet:

• Çatışma sırasında sivillere (kadın, erkek, çocuk) karşı işlenen tecavüz, cinsel kölelik, zorla fuhuş gibi eylemler. Bu tür eylemler en ağır savaş suçlarındandır ve ne yazık ki çatışma bölgelerinde sıkça rastlanan trajedilerdir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Rolü ve Hesaba Çekme

UCM Savcılığı, Ukrayna'daki durumu halihazırda aktif olarak soruşturmaktadır. Bu, kanıt toplama, tanık ifadelerini alma ve potansiyel sorumluları belirleme süreçlerini kapsar. UCM, bireysel ceza sorumluluğu ilkesiyle çalışır; yani, savaş suçlarını işleyen bireyler (askerler, komutanlar, siyasi liderler) mahkeme önüne çıkarılır.

Elbette, bir eylemin savaş suçu olarak nitelendirilmesi kolay değildir. Hukuki süreçler karmaşık, zaman alıcı ve titiz bir ispat yükü gerektirir. Ancak UCM'nin varlığı ve bu tür suçların cezasız kalmayacağına dair inanç, uluslararası hukukun temel taşlarından biridir.

Sonuç: Adaletin Peşinde

Sevgili okuyucularım, Ukrayna'da sivillere yönelik saldırıların Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne göre hangi savaş suçlarına girdiğini anlamak, sadece hukuki bir merakı gidermekten çok daha fazlasıdır. Bu bilgi, hepimizin dünyada neler olup bittiğini daha doğru anlamamıza, propaganda ile gerçeklik arasındaki farkı görmemize ve adaletin tesisi için ne denli çaba harcandığını idrak etmemize yardımcı olur.

Evet, uluslararası hukukta ayrım gözetme ve orantılılık prensipleri sayesinde bazı nüanslar ve değerlendirme kriterleri mevcuttur. Ancak, sivilleri ve sivil nesneleri kasıtlı olarak hedef almak veya sivillere yönelik aşırı ve orantısız zarar doğuracak saldırılar düzenlemek açıkça savaş suçudur. Bu konuda hiçbir belirsizlik yoktur.

Umut ediyorum ki, bu bilgiler sizler için aydınlatıcı olmuştur. Gönülden arzumdur ki, Ukrayna'daki ve dünyanın dört bir yanındaki tüm çatışmalarda, Uluslararası İnsancıl Hukukun temel prensipleri her zaman üstün gelir ve sivillerin korunması en öncelikli hedef haline gelir. Unutmayalım ki, adaletin sağlanması, kalıcı barışın ve insanlığın temelidir.

Saygılarımla,

[Uzman Adı/Unvanı]
Uluslararası Hukuk Uzmanı