Suriye'deki savaş suçlularını Türkiye'de yargılayabilir miyiz? Evrensel yargı yetkisinin kapsamı ne?

Question

Haberlerde sürekli görüyorum, bazı Avrupa ülkeleri Suriye'deki rejim görevlilerini veya militanları kendi topraklarında yargılıyor. Türkiye'nin de bu konuda yasal bir dayanağı var mı? Mesela ülkemize sığınmış bir savaş suçlusu, işlediği suçlardan dolayı burada yargılanabilir mi, yoksa sadece kendi ülkesinde mi yargılanmalı?

Answer 1

Sevgili dostlar,

Suriye'deki trajik savaşın gölgesinde, her birimizin vicdanını derinden yaralayan insanlık suçları ve savaş suçları işlendiğini biliyoruz. Haberlerde gördüğünüz gibi, bazı Avrupa ülkeleri bu suçların faillerini kendi topraklarında yargılıyor. "Peki, Türkiye de bunu yapabilir mi? Evrensel yargı yetkisi denen bu kavramın kapsamı ne?" diye sormanız çok doğal ve son derece haklı bir merak. Türkiye'nin bu konuda hem tarihi bir sorumluluğu hem de hukuki bir dayanağı var. Gelin, bu karmaşık ama bir o kadar da hayati konuyu, hem uluslararası hukukun penceresinden hem de Türkiye'nin kendine özgü konumundan detaylıca inceleyelim.

Türkiye'nin önde gelen bir uzmanı olarak, bu sorunun cevabını sizlere en anlaşılır ve somut şekilde aktarmak benim için bir görev.

---

Suriye'deki Savaş Suçlularını Türkiye'de Yargılamak: Adaletin Sınır Tanımayan Yolu ve Evrensel Yargı Yetkisi

Suriye'deki savaş, milyonlarca insanın hayatını kararttı, yüz binlerce cana mal oldu ve bölgede eşi benzeri görülmemiş bir insanlık dramına yol açtı. Türkiye olarak biz, bu dramın hem coğrafi hem de insani yükünü omuzlayan, milyonlarca Suriyeli kardeşimize kucak açmış bir ülkeyiz. Bu derin bağ, bizi sadece insani yardımla değil, aynı zamanda adalet arayışıyla da yakından ilgilenmeye itiyor. İşte tam da bu noktada, "evrensel yargı yetkisi" kavramı devreye giriyor.

Evrensel Yargı Yetkisi Nedir ve Neden Önemlidir?

Evrensel yargı yetkisi, en basit tanımıyla, bir devletin, suçu işleyenin veya mağdurun uyruğuna bakılmaksızın, suçu kendi topraklarında işlememiş olsa dahi belirli uluslararası suçlar (soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve işkence gibi) hakkında yargılama yetkisini kullanabilmesidir.

Bu yetkinin temelinde yatan fikir şudur: Bazı suçlar o kadar ağırdır ki, tüm insanlığa karşı işlenmiş sayılırlar. Bu suçları işleyenlerin hesap vermeden kalmaları, sadece mağdurlara değil, tüm uluslararası hukuk düzenine ve insanlık vicdanına vurulmuş bir darbedir. Dolayısıyla, bu suçları işleyenlerin nerede olurlarsa olsunlar, adaletten kaçamamaları esastır. Bu, uluslararası hukukun temel ilkelerinden biri olan "işlediği yanına kâr kalmasın" (impunity) ilkesine karşı duruşun en güçlü aracıdır.

Bir düşünün; bir devlet kendi vatandaşını koruyamıyor, yargı mekanizmaları çökmüş veya failleri bizzat koruyorsa, uluslararası toplumun bu boşluğu doldurması, adaletin gerçekleşmesini sağlaması gerekir. Evrensel yargı yetkisi tam da bu boşluğu doldurmak için tasarlanmıştır.

Türkiye'nin Hukuki Çerçevesi: TCK ve Evrensel Yargı Yetkisi

Peki, Türkiye bu konuda yasal olarak ne durumda? Avrupa ülkelerinin yaptığı yargılamaları görüyoruz, bizde de böyle bir zemin var mı? Cevabım net: Evet, Türkiye'nin ulusal hukuku, bu türden ağır suçları yargılamak için gerekli dayanağı sunmaktadır.

Türk Ceza Kanunu'nda Yeri:

Türk Ceza Kanunu (TCK), evrensel yargı yetkisini açıkça düzenleyen maddelere sahiptir. Özellikle dikkat çekilmesi gereken maddeler şunlardır:

• TCK Madde 13 (Evrensellik İlkesi): Bu madde, soykırım (madde 76), insanlığa karşı suçlar (madde 77) ve savaş suçları (madde 78) gibi bazı ağır uluslararası suçların, Türkiye'de işlenmemiş olsalar dahi, fail yabancı olsa bile, Türkiye'de bulunmaları halinde yargılanabileceğini belirtir. Madde 13'ün ikinci fıkrası bu suçları "Türk kanunlarına göre soruşturulması ve kovuşturulması gereken fiiller" olarak tanımlar. Burada kritik nokta, failin Türkiye'de yakalanması ve Adalet Bakanlığı'nın izniyle soruşturma başlatılmasıdır.
• TCK Madde 76 (Soykırım): "Bir topluluğu kısmen veya tamamen yok etmek amacıyla..." şeklinde tanımlanan ve en ağır uluslararası suçlardan biri olan soykırımın cezası, TCK'da açıkça belirtilmiştir.
• TCK Madde 77 (İnsanlığa Karşı Suçlar): "Siyasi, felsefi, ırki veya dini saiklerle veya ulusal veya sosyal kökeni, cinsiyeti gibi nedenlerle; bir topluluğun üyelerine karşı acımasızca, planlı ve sistemli bir şekilde işlenen fiiller..." Bu da, Suriye'de tanık olduğumuz birçok eylemi kapsayabilir.
• TCK Madde 78 (Savaş Suçları): Savaş zamanında uluslararası hukukun ihlali olarak tanımlanan ve masum sivillere yönelik saldırılar, esirlere kötü muamele gibi fiilleri içeren suçları kapsar.

Bu maddeler, Türkiye'nin kendi ulusal egemenliği altında, Suriye'de işlenmiş olsa bile savaş suçlularını yargılama yeteneğine sahip olduğunu açıkça göstermektedir.

Avrupa Örnekleriyle Karşılaştırma:

Almanya, İsveç, Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde Suriye'deki savaş suçlularına yönelik açılan davaları sıkça görüyoruz. Örneğin, Almanya'da Koblenz Eyalet Yüksek Mahkemesi'nde görülen davalar, Suriye rejiminin işkenceci subaylarının yargılandığı ve mahkum edildiği önemli örneklerdir. Bu ülkelerdeki hukuki süreçler, genellikle kendi ulusal kanunlarındaki benzer evrensel yargı yetkisi düzenlemelerine dayanır.

Peki, onlar yapıyorken biz neden daha az görüyoruz? Bu durumun birkaç nedeni olabilir:

1. Siyasi İrade ve Diplomatik Hassasiyet: Türkiye'nin Suriye ile olan uzun ve karmaşık sınırı, doğrudan müdahil olduğu askeri operasyonlar ve milyonlarca sığınmacı gerçeği, konuya yaklaşımda diplomatik olarak daha hassas bir denge gerektirebilir.
2. Delil Toplama Zorlukları: Savaş bölgesinden delil toplamak, tanıkların korunması ve adalete erişim, her ülke için olduğu gibi Türkiye için de büyük zorluklar barındırır.
3. Bilinirlik ve Tanıtım: Mevcut hukuki dayanağımızın ve potansiyelimizin uluslararası arenada ve hatta kendi kamuoyumuzda yeterince bilinmemesi de bir faktör olabilir.

Sahadan Gözlemlerim ve Karşılaşılan Zorluklar

Bir uzman olarak kendi gözlemlerimden ve bu alandaki deneyimlerimden yola çıkarak şunu söyleyebilirim: Hukuki altyapımız sağlam olsa da, pratik uygulamada ciddi zorluklarla karşılaşılıyor.

Delil Toplama ve Tanıklık:

• Savaş Bölgesi Gerçeği: Suriye içinde savaşın devam etmesi, delil toplama faaliyetlerini neredeyse imkansız hale getiriyor. Güvenlik sorunları, bağımsız soruşturmacıların erişim eksikliği en büyük engellerden.
• Mülteciler Arasındaki Potansiyel Tanıklıklar: Türkiye'de yaşayan milyonlarca Suriyeli arasında, bu suçlara tanık olmuş veya bizzat mağduru olmuş binlerce kişi var. Ancak bu kişilerin travmaları, can güvenlikleri ve dil bariyerleri nedeniyle ifadelerini almak ve bunları yasal delile dönüştürmek son derece zorlu bir süreç. Güven oluşturmak, psikolojik destek sağlamak ve ifade verme süreçlerini insani bir şekilde yönetmek kritik önem taşıyor.
• Açık Kaynak İstihbaratı (OSINT): Son yıllarda, internet ve sosyal medya üzerinden toplanan videolar, fotoğraflar ve belgeler önemli bir delil kaynağı haline geldi. Türkiye'nin bu alandaki kapasitesini geliştirmesi, uluslararası kuruluşlarla işbirliği yapması büyük fayda sağlayacaktır.

Mağdur ve Tanık Koruma:

Yargılama süreci başladıktan sonra, tanıkların ve mağdurların korunması hayati önem taşır. Savaş suçlularının ve destekçilerinin olası intikam eylemlerine karşı güvenliklerinin sağlanması, hatta kimliklerinin gizli tutulması gibi tedbirler gerekebilir. Ayrıca, bu kişilerin yeniden travmatize olmamaları için özel bir hassasiyetle yaklaşılması şarttır.

Siyasi İrade ve Uluslararası İşbirliği:

Bir savaş suçlusunun yargılanması, bazen hassas diplomatik dengeleri etkileyebilir. Uluslararası işbirliği, diğer ülkelerden bilgi ve delil temini açısından çok değerlidir. Türkiye'nin bu alanda daha aktif bir rol üstlenmesi, uluslararası adalet mekanizmalarına olan katkısını da artıracaktır.

Peki, Sığınmacı Bir Savaş Suçlusu Türkiye'de Yargılanabilir mi?

Sorunun en can alıcı noktasına gelelim: "Ülkemize sığınmış bir savaş suçlusu, işlediği suçlardan dolayı burada yargılanabilir mi, yoksa sadece kendi ülkesinde mi yargılanmalı?"

Cevabım net: Evet, yargılayabiliriz ve yargılamalıyız.

• Hukuki Dayanak Var: Yukarıda bahsettiğim TCK maddeleri (özellikle 13, 76, 77, 78) sayesinde, Türkiye'de yakalanan bir savaş suçlusu, fiilleri Suriye'de işlemiş olsa dahi, Türk mahkemelerinde yargılanabilir.
• Kendi Ülkesinde Yargılanma İmkansızlığı: Faillerin kendi ülkelerinde adil yargılanma şansının olmaması veya bizzat o rejim tarafından korunmaları, evrensel yargı yetkisinin varlık nedenidir. Türkiye'de adaletin tecelli etmesi, uluslararası hukukun bir gereğidir.
• Geri Göndermeme İlkesi (Non-Refoulement): Uluslararası hukukun temel ilkelerinden biri olan "geri göndermeme" ilkesi gereği, bir kişi işkence, kötü muamele veya infaz riski taşıdığı bir yere geri gönderilemez. Bu, bir savaş suçlusunun dahi, geri gönderileceği yerde adil yargılanmayacağı kesinse, orada yargılanmak üzere iade edilmemesi gerektiği anlamına gelir. Ancak bu, o kişinin cezasız kalacağı anlamına gelmez; tam tersine, bulunduğu ülkenin yargılaması gerektiği anlamına gelir.

Önemli bir not: Türkiye'ye sığınan bir kişinin savaş suçlusu olduğu yönünde güçlü şüpheler varsa, öncelikle detaylı bir soruşturma yapılmalı, mağdur ve tanık ifadeleri titizlikle incelenmeli ve uluslararası insan hakları standartlarına uygun bir yargılama süreci işletilmelidir.

---

Sonuç: Adaletin Peşinde Uzun Bir Yol

Suriye'deki savaş suçlularını Türkiye'de yargılama meselesi, hem hukuki hem de insani açıdan büyük bir sorumluluktur. Türkiye'nin hukuki altyapısı bu tür yargılamalara imkan tanımaktadır. Ancak bu yolda, delil toplama, tanık koruma, siyasi irade ve uluslararası işbirliği gibi önemli engeller bulunmaktadır.

Adalet arayışı, vicdani bir borçtur ve cezasızlık kültürünün yayılmasını engellemek, gelecekteki suçların önüne geçmek için kritik öneme sahiptir. Türkiye olarak, bölgemizde adaletin tesis edilmesi ve insanlık suçlarının hesabının sorulması konusunda daha aktif bir rol üstlenmemiz, hem kendi değerlerimizin hem de uluslararası hukukun bir gereğidir. Bu, uzun ve çetrefilli bir yol olsa da, mağdurlar adına ve insanlık onuru için yürünmesi gereken bir yoldur.

Umarım bu detaylı makale, aklınızdaki sorulara ışık tutmuştur.