Terörle Mücadelede Sınır Ötesi Operasyonlar: Meşru Müdafaa Sınırları?

Question

Son zamanlarda ülkeler arası sınır ötesi operasyonlar çok gündemde. Özellikle terör tehdidi olduğunda, devletlerin kendi toprakları dışında askeri güç kullanma hakkı ne tür uluslararası hukuki sınırlamalara tabi oluyor, 'orantılılık' ilkesi tam olarak ne anlama geliyor?

Answer 1

Sevgili okuyucularım,

Bugün, Türkiye'nin ve aslında tüm dünyanın gündeminde uzun zamandır önemli bir yer tutan, son zamanlarda ise daha da çetrefilli bir hal alan bir konuyu masaya yatıracağız: Terörle Mücadelede Sınır Ötesi Operasyonlar ve Meşru Müdafaa Sınırları. Türkiye'nin bu alandaki deneyimini ve uluslararası hukukun getirdiği hassasiyetleri, bir uzman olarak sizinle paylaşmak istiyorum.

Bu konu, sadece hukuki bir mesele değil, aynı zamanda jeopolitik, insani ve güvenlik boyutları olan karmaşık bir denklemdir. Bir devletin en temel görevi vatandaşlarının güvenliğini sağlamaktır ve terör tehdidi, ne yazık ki modern çağın en sinsi, en sınır tanımaz tehditlerinden biri haline gelmiştir.

Terör Tehdidinin Sınır Tanımaz Doğası ve Sınır Ötesi Gereklilik

Hepimiz biliyoruz ki terör örgütleri, devletlerin coğrafi sınırlarına saygı duymazlar. Teröristler, komşu ülkelerin zayıf yönetimlerinden, otorite boşluklarından veya kasıtlı hoşgörüsünden faydalanarak kendilerine sığınak, eğitim kampı ve harekat üssü kurabiliyorlar. Bu durum, özellikle Türkiye gibi terörden çok çekmiş, sınırları boyunca terör örgütlerinin yuvalandığı bölgelerle komşu olan bir ülke için hayati bir sorun teşkil ediyor.

Düşünün ki, sizin şehrinizde, sizin insanlarınıza saldırmak için planlar yapan, eğitim gören ve harekete geçen bir terör örgütü, hemen sınırın ötesinde, size bir el uzatımı mesafede bulunuyor. Bu durumda, sadece kendi topraklarınızda savunma yapmak, çoğu zaman yeterli olmuyor; adeta ateşi söndürmek yerine dumanını dağıtmaya çalışmak gibi bir duruma dönüşüyor. İşte tam da bu noktada, devletler için 'sınır ötesi operasyon' kavramı bir gereklilik halini alıyor.

Bu operasyonlar, bir ülkenin kendini koruma içgüdüsünün ve sorumluluğunun bir dışavurumu. Ancak bu dışavurumun, uluslararası hukukun çizdiği sınırlar içerisinde kalması büyük önem taşıyor.

Uluslararası Hukukun Temel Taşları: Meşru Müdafaa Hakkı

Birleşmiş Milletler (BM) Şartı, devletlerarası ilişkilerde kuvvet kullanma yasağını temel ilke olarak belirlemiştir (Madde 2(4)). Ancak bu yasağın iki temel istisnası vardır: Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin kararıyla kuvvet kullanılması ve meşru müdafaa hakkı (Madde 51).

BM Şartı'nın 51. maddesi der ki: "Birleşmiş Milletler üyelerinden birine karşı silahlı bir saldırı vuku bulduğu takdirde, Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunması için gerekli tedbirleri alıncaya kadar, bu maddenin hiçbir hükmü bireysel ya da kolektif meşru müdafaa doğal hakkına halel getirmez."

Burada kritik olan nokta, meşru müdafaa hakkının temel bir "doğal hak" olarak kabul edilmesidir. Ancak bu hakkın kullanımı da belli prensiplere tabidir:

1. Silahlı Saldırı Vuku Bulması: Geleneksel olarak, meşru müdafaa hakkının doğması için bir "silahlı saldırının" gerçekleşmiş olması beklenir. Ancak terör tehdidinin dinamikleri, bu yorumu genişletmiştir. Bir terör örgütünün başka bir devletin topraklarından gelerek sürekli saldırılar düzenlemesi, hatta saldırı hazırlığı içinde olması, genellikle "silahlı saldırı" tanımı içine alınmaktadır. Özellikle Türkiye gibi terör örgütlerinin sınırda yuvalanıp, içerideki halkına doğrudan saldırılar düzenlediği durumlarda, bu yorum çok daha güçlenmektedir.
2. Devlet Dışı Aktörler (Non-State Actors): Terör örgütleri devlet değildir. Peki bir devlet dışı aktörün saldırısı, meşru müdafaa hakkını doğurur mu? Uluslararası hukukta bu konuda farklı görüşler olsa da, genel kabul görmüş yaklaşım şudur: Eğer terör örgütü başka bir devletin topraklarından hareket ediyor ve o devlet bu örgütü kendi topraklarında kontrol edemiyor ya da etmek istemiyorsa (yani "unwilling or unable" doktrini), saldırıya uğrayan devletin meşru müdafaa hakkını kullanabileceği kabul edilmektedir. Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki operasyonları, tam da bu "unwilling or unable" durumu üzerinden uluslararası meşruiyetini sağlamlaştırmaktadır.
3. İvedilik (Necessity): Meşru müdafaa, saldırı anında veya saldırıdan hemen sonra, başka bir çare kalmadığında başvurulacak bir yoldur. Saldırının geleceği kesin ise, "önleyici meşru müdafaa" kavramı da tartışılsa da, daha çok kanıt ve hassasiyet gerektiren bir alandır.

Orantılılık İlkesi: Kılı Kırk Yaran Hassasiyet

Meşru müdafaa hakkının kullanılmasında en temel ve en hassas ilkelerden biri de "orantılılık" prensibidir. Peki, bu tam olarak ne anlama geliyor?

Orantılılık, yanıtın ilk saldırıyla tam olarak aynı büyüklükte olması anlamına gelmez. Daha ziyade, kullanılan gücün, karşılaşılan tehdidi bertaraf etmek ve gelecekteki saldırıları engellemek için mutlak surette gerekli olanın ötesine geçmemesi demektir. Yani, amacın meşru müdafaa olmalı ve bu amaca ulaşmak için seçilen yol, asgari düzeyde zarar verici olmalıdır.

Bu ilke, özellikle sınır ötesi operasyonlarda şu boyutlarıyla ele alınır:

• Hedef Seçimi: Operasyonlar, terörist unsurları, onların altyapısını ve kapasitelerini hedef almalı, sivilleri ve sivil altyapıyı mümkün olduğunca korumalıdır.
• Kuvvetin Derecesi: Kullanılan askeri güç, terör tehdidini etkisiz hale getirecek kadar olmalı, ancak aşırıya kaçmamalıdır. Bir terör kampını hedef alırken, tüm bir şehri yok etmek orantılılık ilkesine aykırıdır.
• Süre ve Kapsam: Operasyonlar, tehdit bertaraf edildiğinde veya uluslararası barış ve güvenliğin korunması için BM Güvenlik Konseyi tarafından başka tedbirler alındığında sona ermelidir.

Orantılılık, sahadaki komutanlardan uluslararası hukuk uzmanlarına kadar herkesin titizlikle üzerinde durduğu, uygulanması en zor ama en kritik ilkelerden biridir. Türkiye'nin gerçekleştirdiği Zeytin Dalı, Fırat Kalkanı, Barış Pınarı ve Pençe Harekatları gibi operasyonlarda, sivil kayıpları en aza indirme, kültürel miras alanlarına zarar vermeme ve hedefleri çok hassas bir şekilde seçme konusunda gösterdiği özen, bu ilkeye verilen önemin somut göstergeleridir. İnsansız hava araçları ve akıllı mühimmat kullanımı gibi teknolojik imkanlar, bu hassasiyeti artırmaktadır.

Uygulama Alanı ve Türkiye Deneyimi

Türkiye, yıllardır PKK/YPG, DEAŞ gibi terör örgütlerinin doğrudan hedefi olmuştur. Bu örgütler, Kuzey Irak ve Suriye'deki otorite boşluğundan faydalanarak Türkiye'ye yönelik saldırılarını sürdürmüş, sınırlarımızdan sızarak masum sivillerimizi katletmiş, şehirlerimizi hedef almıştır. Bu durum karşısında, Türkiye'nin sınır ötesi operasyonları, BM Şartı'nın 51. maddesinden doğan meşru müdafaa hakkının zorunlu bir uygulaması haline gelmiştir.

Türkiye'nin bu operasyonlardaki temel amacı;
Sınır güvenliğini sağlamak,
Terör örgütlerinin yuvalandığı bölgeleri temizlemek,
Türkiye'ye yönelik saldırı kapasitelerini ortadan kaldırmak,
Bölgedeki istikrarı yeniden tesis etmektir.

Bu operasyonlar, uluslararası kamuoyunda zaman zaman tartışmalara yol açsa da, Türkiye, attığı her adımın uluslararası hukuka uygunluğunu ve orantılılık ilkesine riayet ettiğini her platformda savunmuştur. Sahadan edindiğimiz tecrübeler gösteriyor ki, terör örgütlerinin uluslararası finansman, lojistik ve insan kaynağı ağlarını kurdukları bu bölgelerde, sadece savunma yapmak, tehdidin büyümesine göz yummak anlamına gelmektedir.

Uluslararası İşbirliği ve Diplomasinin Rolü

Sınır ötesi operasyonlar, bir ülkenin kendini koruma hakkı olsa da, ideal olan her zaman uluslararası işbirliği ve diplomatik çözümlerdir. Terörle mücadele, tek bir ülkenin tek başına üstesinden gelebileceği bir sorun değildir.

• İstihbarat Paylaşımı: Ülkeler arası istihbarat işbirliği, terör saldırılarını önlemede ve terör örgütlerinin hareket kabiliyetini kısıtlamada hayati öneme sahiptir.
• Kapasite Geliştirme: Terör örgütlerine ev sahipliği yapan ülkelerin, bu tehditlerle mücadele edebilmek için kapasitelerinin artırılmasına destek olmak, uzun vadeli çözümler sunar.
• Diplomatik Baskı: Uluslararası toplumun, terörü destekleyen veya teröre göz yuman devletlere yönelik diplomatik ve ekonomik baskısı, terörle mücadelede caydırıcı bir rol oynayabilir.

Bu operasyonların meşruiyetini artırmak adına, Türkiye gibi ülkeler, operasyonların gerekçelerini, hedeflerini ve uluslararası hukuka uygunluğunu şeffaf bir şekilde paylaşmalı, deliller sunmalı ve uluslararası kurumlara bilgi akışı sağlamalıdır.

Sonuç: Dengeyi Bulmak

Terörle mücadelede sınır ötesi operasyonlar, modern devletler için kaçınılmaz bir araç haline gelmiştir. Ancak bu aracın kullanımı, her zaman uluslararası hukukun temel prensipleri olan meşru müdafaa ve orantılılık sınırları içinde kalmak zorundadır. Bu dengeyi bulmak, uluslararası ilişkilerin en zorlu sınavlarından biridir.

Türkiye olarak, terör tehdidiyle yüzleşirken, hem vatandaşlarımızın güvenliğini sağlama sorumluluğumuzu yerine getiriyor hem de uluslararası hukukun bize çizdiği çerçeveden ayrılmamaya özen gösteriyoruz. Unutmayalım ki, teröre karşı verdiğimiz her haklı mücadele, sadece Türkiye'nin değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel barışın da güvencesidir. Bu zorlu süreçte, hukuka olan bağlılığımız ve insani değerlere verdiğimiz önem, bize yol göstermeye devam edecektir.

Teşekkür ederim.