MEB Sınırlandırmasında Adaların Etkisi: Hangi Kararlar Tam Etkiyi Reddediyor?

Question

Doğu Akdeniz'deki son gelişmelerle birlikte, özellikle küçük veya yerleşim olmayan adaların kıta sahanlığı ve MEB sınırlandırmasındaki rolü çokça tartışılıyor. Benzer bir sorunla karşılaşan ülkelerin uluslararası mahkemelerdeki davalarında adalara tam etki verilmemesi yönünde alınan kararlar mevcut mu? Varsa bunlar hangi davalar ve gerekçeleri nelerdi?

Answer 1

MEB Sınırlandırmasında Adaların Etkisi: Hangi Kararlar Tam Etkiyi Reddediyor?

Değerli deniz hukuku meraklıları, sevgili okuyucular,

Doğu Akdeniz'deki son gelişmeler, uluslararası ilişkiler ve enerji politikaları açısından hepimizin gündeminde. Bu sıcak tartışmaların odağında ise kıta sahanlığı ve Münhasır Ekonomik Bölge (MEB) sınırlandırması meseleleri yatıyor. Özellikle küçük adaların, hatta yerleşim olmayan kayalıkların bu sınırlamalardaki rolü, sıkça sorulan ve farklı yorumlara açık bir soru olarak karşımıza çıkıyor: Acaba bu adalar, tıpkı anakaralar gibi tam etki yaratmalı mı? Uluslararası mahkemeler bu konuda ne diyor, hangi kararlar adaların tam etkisini reddediyor? Gelin, bu karmaşık ama bir o kadar da hayati konuyu birlikte derinlemesine inceleyelim.

Uzmanlık alanım gereği yıllardır bu davaları, kararları ve uluslararası hukuk prensiplerini yakından takip etme fırsatım oldu. Tecrübelerimden ve küresel yargı pratiğinden yola çıkarak şunu net bir şekilde ifade edebilirim ki, uluslararası mahkemeler ve tahkim heyetleri, adaların deniz alanları üzerindeki etkisini değerlendirirken mutlak ve otomatik bir "tam etki" prensibi uygulamıyor. Aksine, hakkaniyet ve orantılılık ilkeleri doğrultusunda, her somut olayın kendine özgü koşullarını göz önünde bulundurarak farklı yaklaşımlar sergiliyorlar.

Adaların 'Özel Durum' Niteliği ve Hakkaniyet Prensibi

Deniz hukuku alanında bir sınırlandırma yapıldığında, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) adalar hakkında genel prensipleri belirlese de, bunların tam olarak nasıl uygulanacağına dair detaylı bir formül sunmuyor. İşte bu noktada "hakkaniyet" (equity) ve "özel durumlar" (special circumstances) kavramları devreye giriyor. Özellikle, anakaralara kıyasla coğrafi olarak önemsiz, küçük, uzak veya yerleşim olmayan adaların, tam bir kıta sahanlığı veya MEB yaratıp yaratmayacağı, deniz alanının aşırı orantısız bir şekilde dağılımına yol açıp açmayacağı en temel sorulardan biri oluyor.

Uluslararası mahkemeler ve tahkimler, sınırlandırma süreçlerinde genellikle üç aşamalı bir yöntem izler:
1. Eşit uzaklık ilkesiyle bir başlangıç çizgisi çekmek.
2. Bu çizgiyi, 'özel durumlar' veya 'hakkaniyet' prensipleri gereği ayarlamak (düzeltmek).
3. Sonucun genel orantılılığını test etmek.

İşte bu ikinci aşama olan "düzeltme" kısmında adaların etkisi çoğu zaman azaltılıyor veya tamamen reddediliyor.

Hangi Kararlar Adaların Tam Etkisini Reddetti?

Uluslararası yargı pratiğinde, adaların tam etki yaratmasının engellendiği veya etkisinin önemli ölçüde azaltıldığı birçok emsal karar bulunmaktadır. Bunların en önemlilerinden bazılarını ve gerekçelerini sizinle paylaşmak isterim:

1. Anglo-Fransız Kıta Sahanlığı Tahkimi (1977)

Bu dava, adaların deniz sınırlandırmasındaki etkisi açısından bir dönüm noktasıdır. Fransa ile Birleşik Krallık arasındaki Kanal Adaları (Channel Islands) ve Scilly Adaları nedeniyle yaşanan anlaşmazlık, bir tahkim mahkemesine taşındı.

• Olgu: Özellikle İngiltere'ye ait Kanal Adaları, Fransa anakarasına çok daha yakındı. Bu adaların tam etki yaratması durumunda, Fransa kıta sahanlığının içine doğru devasa bir İngiliz deniz alanı oluşacaktı.
• Karar ve Gerekçe: Mahkeme, Kanal Adaları'nı bir "özel durum" olarak değerlendirdi ve bu adalara kendi kıta sahanlığı hattını çizme yetkisi vermeyerek, Fransız anakarası ile İngiliz anakarası arasında bir orta hat belirledi. Kanal Adaları için sadece belirli bir "deniz enclave'ı" (deniz kuşağı) tanıdı ve bu adaların ana sınırlandırma hattını çarpıtmaması gerektiğine hükmetti. Aynı şekilde, Scilly Adaları'nın da tam etkisini reddederek, anakara arasındaki orta hattın batıdaki devamında bu adalara kısmi bir etki verdi. Mahkeme, küçük ve uzak adaların, özellikle ana karanın kıta sahanlığını ciddi şekilde kesintiye uğratacak bir konumda olmaları durumunda tam etki yaratamayacağını açıkça belirtti.

2. Libya/Malta Kıta Sahanlığı Davası (UAD, 1985)

Uluslararası Adalet Divanı (UAD), bu davada adaların etkisine ilişkin önemli prensipler ortaya koydu.

• Olgu: Malta, Akdeniz'in ortasında yer alan bir ada devletiydi. Libya ise oldukça uzun bir anakara kıyısına sahipti. Malta'nın tam etki yaratması, Libya'nın kuzeye doğru olan deniz alanını önemli ölçüde daraltacaktı.
• Karar ve Gerekçe: Divan, Malta'nın bir ada devleti olmasına rağmen, kıta sahanlığı sınırlandırmasında tam etki vermedi. Malta ile Libya arasında orta hat çizilirken, coğrafi orantısızlık ve Libya anakarasının uzunluğu dikkate alınarak, Malta'nın deniz alanının tam 200 deniz mili proje edemeyeceğine hükmedildi. Divan, tarafların birbirine olan coğrafi uzaklığı ve Malta'nın nispeten küçük ölçeğini göz önünde bulundurarak, hakkaniyetli bir sonuç elde etmek için Malta'nın orta hattı tamamen kendi lehine kaydırmasını reddetti.

3. Romanya v. Ukrayna (Karadeniz Sınırlandırması Davası) (UAD, 2009)

Bu dava, Doğu Akdeniz'deki tartışmalar için en doğrudan ve çarpıcı emsallerden birini sunar.

• Olgu: Ukrayna'ya ait olan Yılan Adası (Snake Island), Karadeniz'in batısında, Romanya ve Ukrayna anakaralarının kıyılarının önünde yer alan küçük, volkanik, kayalık bir adaydı. Romanya, adanın "kaya" statüsünde olduğunu ve MEB/kıta sahanlığı sınırlandırmasında hiç etki yaratmaması gerektiğini savunuyordu.
• Karar ve Gerekçe: Divan, Yılan Adası'nın coğrafi özelliklerini (küçük, uzakta, yerleşimin az olması, ekonomik hayatın olmaması) detaylı bir şekilde inceledi. Adaya tam MEB veya kıta sahanlığı etkisi vermedi. Sınırlandırma hattı belirlenirken, Yılan Adası için sadece 12 deniz millik bir karasuları kuşağı tanındı ve bu kuşağın ötesinde, adanın MEB/kıta sahanlığı sınırlandırması üzerindeki etkisi neredeyse sıfıra indirildi. Divan, küçük ve elverişsiz adaların, anakaralar gibi tam sınırlandırma etkisi yaratmasının, hakkaniyet prensibine aykırı olacağını açıkça ifade etti. Bu karar, Türkiye'nin Ege ve Doğu Akdeniz'deki tezleri açısından çok değerli bir emsal teşkil etmektedir.

4. Katar v. Bahreyn (UAD, 2001)

Bu davada da küçük adacıklar ve alçak gelgit yükseltilerinin (low-tide elevations) etkisi tartışıldı.

• Olgu: Katar ve Bahreyn arasındaki deniz sınırının belirlenmesinde, Qit'at Jaradah ve Fasht ad Dibal gibi küçük özelliklerin rolü kritikti.
• Karar ve Gerekçe: Divan, bu küçük ve yerleşimsiz coğrafi oluşumların sınırlandırma üzerindeki etkisini önemli ölçüde sınırladı. Özellikle alçak gelgit yükseltilerinin (deniz seviyesinde olmayan ancak gelgitte ortaya çıkan kuru toprak parçaları) sadece karasuyu yaratabileceğini, kıta sahanlığı veya MEB yaratamayacağını vurguladı. Bu tür özellikler, hakkaniyet prensibi gereğince, komşu devletlerin deniz alanlarını haksız yere daraltacak şekilde tam etkiyle dikkate alınmadı.

Neden Tam Etki Reddediliyor? Temel Gerekçeler

Uluslararası mahkemelerin adaların tam etkisini reddetmesindeki temel gerekçeler, aslında deniz hukukunun temel prensiplerine dayanıyor:

• Hakkaniyet ve Orantılılık: En temel prensip. Küçük bir coğrafi özelliğin, kocaman bir deniz alanını kendi lehine çevirerek diğer devletlerin haklarını aşırı derecede kısıtlamasının haksız bir sonuç doğuracağı kabul edilir.
• Coğrafi Bağlam ve Konum: Adanın anakaraya uzaklığı, anakara kıyılarının genel yönüne etkisi, büyüklüğü, üzerinde yerleşim olup olmaması, ekonomik hayatın varlığı gibi faktörler değerlendirilir.
• Deniz Alanının Bozulmasının Önlenmesi: Bir adanın, iki anakara arasındaki genel dengeyi bozarak, aslında anakaraların kıta sahanlığı veya MEB olması gereken alanları kendi lehine çevirmesi engellenir.
• "Özel Durum" Niteliği: BMDHS'nin 121. Maddesi adaların karasuları, bitişik bölge, MEB ve kıta sahanlığına sahip olabileceğini belirtse de, 3. fıkrası "insan yerleşimine elverişli olmayan veya kendisine ait bir ekonomik yaşamı bulunmayan kayalıklar Münhasır Ekonomik Bölgeye veya kıta sahanlığına sahip değildir" hükmünü içerir. Mahkemeler bu maddeyi, adaların sınırlandırmadaki etkisini azaltmak için bir dayanak olarak kullanır ve adaları "özel durumlar" kategorisinde değerlendirir.
• Enklav Oluşumunu Engelleme: Küçük bir adanın, bir diğer devletin kıyılarının önünde geniş bir deniz alanı oluşturarak, o devleti deniz alanında "enklav" haline getirmesi engellenir.

Doğu Akdeniz Bağlamı ve Türkiye'nin Bakış Açısı

Bu uluslararası yargı kararları, Doğu Akdeniz'deki güncel tartışmalar açısından hayati önem taşımaktadır. Türkiye, yıllardır Doğu Akdeniz'deki adalara, özellikle de kendi anakarasına yakın, küçük ve yerleşimi olmayan adaların tam etki verilmesinin uluslararası hukukun hakkaniyet prensibine aykırı olduğunu savunmaktadır. Özellikle Türkiye'nin uzun kıyı şeridi dikkate alındığında, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz'deki küçük, hatta bazen yerleşim olmayan Yunan adalarının tam etkiyle MEB ve kıta sahanlığı yaratmasının, Türkiye'yi kendi karasularına sıkıştırarak denizle bağlantısını koparması kabul edilemez.

Yukarıda bahsettiğim davalar, özellikle Anglo-Fransız Tahkimi ve Yılan Adası Davası, adaların "özel durum" olduğunu ve hakkaniyet prensibi gereği sınırlandırmada tam etki yaratmaması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu emsaller, Doğu Akdeniz'de olası bir uluslararası yargı sürecinde veya müzakerelerde, anakaraların coğrafi üstünlüğünün ve kıyı uzunluğunun esas alınması gerektiğini güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Sonuç Yerine: Diyalog ve Uluslararası Hukukun Rolü

Değerli dostlar,

Görüldüğü üzere, uluslararası mahkemeler, adaların deniz alanları üzerindeki etkisine yaklaşımlarında katı bir "tam etki" kuralı benimsememiştir. Aksine, hakkaniyet, orantılılık ve özel durumların dikkate alınması prensipleri çerçevesinde, adaların etkisini somut olayın koşullarına göre azaltma veya tamamen reddetme eğilimindedirler. Bu kararlar, deniz sınırlandırmalarının karmaşık doğasını ve uluslararası hukukun esnekliğini gözler önüne sermektedir.

Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanları sorununa da bu perspektiften bakmak ve hakkaniyetli çözümler üretmek elzemdir. Türkiye olarak bu kararların ortaya koyduğu uluslararası hukuka dayalı prensiplerin, bölgemizdeki barış ve istikrara katkı sağlayacağına inanıyoruz. Diyalog, karşılıklı anlayış ve uluslararası hukukun doğru yorumlanmasıyla adil ve sürdürülebilir çözümlere ulaşabiliriz.

Umarım bu kapsamlı analiz, konuya dair bakış açınızı zenginleştirmiştir. Unutmayalım ki, hukuk sadece kurallardan ibaret değildir; aynı zamanda hakkaniyet ve adalet arayışıdır.