Bartın’ın il (vilayet) statüsüne kavuştuğu tarih, 17 Temmuz 1954’tür. Bu tarih, 6200 sayılı Kanun’un Resmi Gazete’de yayımlanmasıyla birlikte Bartın’ın Zonguldak ilinden ayrılarak bağımsız bir il hâline geldiğini resmileştirmiştir. Ancak bu siyasi idari değişikliğin arkasında, yüzyıllara yayılan bir coğrafi ve ekonomik birikim yatar; bu yüzden sadece tek bir yıla bakmak konunun derinliğini gözden kaçırmak olur.
Bartın, tarih boyunca stratejik konumu ve zengin doğal kaynakları nedeniyle dikkatleri üzerine çekmiştir. Osmanlı döneminde Serander (Serander) adıyla anılan bölge, özellikle kayaç (Bartın taşı) çıkarımıyla tanınan önemli bir merkezdi. Bu taş, İstanbul’daki imar projelerinde ve tarihi yapıların inşasında sıkça kullanılmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru artan madencilik faaliyetleri ve taş ocaçılığı, bölgenin nüfusunu ve ekonomik ağırlığını artırmış, bu da ayrı bir idari yapıya olan ihtiyacı doğurmuştur.
Cumhuriyet döneminde Bartın, uzun yıllar Zonguldak’ın bir kazası olarak yönetildi. Ancak 1950’li yıllara gelindiğinde, nüfus artışı, ulaşım altyapısının gelişmesi ve yerel ekonominin özelleşmesi, merkezi yönetimden daha hızlı ve yerinde hizmet gerektirmeye başlamıştı. Özellikle taş ocakçılığının yanı sıra tarım ve hayvancılığın da gelişmesi, Bartın’ın kendi kendini yöneten bir il olmaya hazır olduğunu gösterdi.
Bu ayrılma, Bartın için sadece harita üzerindeki bir çizgi değişikliği değildi. Kendi valiliği, kendi bütçesi ve kendi idari kadrosu olan bir yapıya kavuşması, yerel kalkınma hamlelerinin daha hızlı hayata geçirilmesini sağlamıştır. Örneğin, taş ocaçılığından elde edilen gelirlerin doğrudan Bartın’a aktarılması, altyapı yatırımlarını hızlandırmıştır.
Eğer Bartın’ın tarihî katmanlarını merak ediyorsan, sadece 1954 tarihine odaklanmak yerine, Serander’den Bartın’a uzanan bu dönüşümün arkasındaki ekonomik motivasyonları incelemen faydalı olacaktır. Bu süreç, Türkiye’de diğer birçok ilin oluşumunda görülen "nüfustaki artış ve ekonomik bağımsızlık" dinamiklerinin somut bir örneğidir.
Bartın, Osmanlı döneminde ayrı bir vilayet olmamıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlı İmparatorluğu, idari yapısını “vilayet‑sancak‑kaza” sistemiyle yeniden düzenlemişti. Bu çerçevede Bartın, Kastamonu Vilayeti’ne bağlı bir sancak (sancak merkezi) olarak yer almıştır. Yani “vilayet” unvanını taşıyan bir birim değil, bir sancak idi.
Cumhuriyetin ilanından sonra idari terimler değişti; “vilayet” yerine “il” (province) kullanıldı. Bartın’ın il (province) statüsü ise çok daha yeni bir gelişmedir:
“Bir tohum, doğru koşullarda filizlenince bir ormana dönüşür; aynı şekilde idari birimler de zaman içinde kök salar ve yeni bir yapı oluşturur.”
Bartın’ın tarihsel yolculuğu da bu metaforu güzel bir şekilde yansıtır: Sancaktan il olma süreci, bir bahçenin çeşitlenip büyümesi gibi sabır ve doğru kararlarla şekillenmiştir. Umarım bu bilgiler, Bartın’ın idari geçmişini net bir şekilde aydınlatır. ?