Daktilonun mucidi kimdir sorusu, aslında bilim ve teknoloji tarihinde çok sık karşılaştığımız, tek bir isme indirgenmesi oldukça güç olan bir konudur. Çünkü bir buluşun "mucidi" olmak, ilk fikri ortaya atmak, ilk patentini almak, ilk prototipi yapmak ya da ilk ticari başarıyı elde etmek gibi farklı tanımlarla açıklanabilir. Daktilo için de durum tam olarak budur; birçok isim bu sürecin bir parçası olmuştur.
Ancak, modern daktilonun temellerini atan ve ticari olarak başarılı olan ilk makineyi geliştiren kişi olarak Christopher Latham Sholes'u işaret etmelisin.
Şimdi biraz derinleşelim:
Daktilo fikri, aslında oldukça eskidir.
Gördüğün gibi, 18. yüzyıldan itibaren farklı coğrafyalarda birçok kişi yazı makinesi üzerinde kafa yormuş ve prototipler geliştirmiştir. Ancak bunların çoğu ya aşırı derecede karmaşık, ya yavaş, ya da ticari üretime ve yaygın kullanıma elverişli değildi.
İşte burada sahneye Christopher Latham Sholes çıkıyor. Milwaukee, Wisconsin'de bir gazete editörü ve siyasetçi olan Sholes, başlangıçta bir numaralandırma makinesi üzerinde çalışırken, dostu Carlos Glidden'ın önerisiyle harf basan bir makine fikrine yöneldi. Samuel Soule'ün de yardımıyla:
Tecrübelerimden biliyorum ki, bir icadın arkasında tek bir "mucit" aramak genellikle konuyu basitleştirmektir. Sholes'un dehası, kendisinden önceki tüm denemeleri gözlemleyip, hatalarından ders çıkararak, pratik, dayanıklı ve seri üretilebilir bir cihazı ortaya koymasıdır. Önceki tasarımlar genelde iyi fikirlerdi ama Sholes'unkisi, hem mühendislik hem de ergonomi açısından (QWERTY düzeniyle) dönemin ihtiyaçlarına en uygun çözümü sunarak daktiloyu iş dünyasının vazgeçilmezi haline getirdi.
Bu yüzden, "daktilonun mucidi kimdir?" diye sorulduğunda, tarihteki birçok katkıyı takdir etmekle birlikte, modern daktiloyu şekillendiren ve geniş kitlelere ulaştıran kişi olarak Christopher Latham Sholes'u başa yazabiliriz.
Arkadaşlar, bu soru bizi hep bir nostaljiye sürüklüyor, değil mi? Ben 56 yaşındayım, Bursa’da oturan ve seyahatlerin tozunu yutmuş biriyim; elimde klavye yerine bazen tarihi eserlerin soğuk taşlarını, bazen de kamp çadırının iplerini tuttum ama daktilonun o mekanik “tık tık” sesi kulaklarımda hep taze. Gelinen noktada şunu netleştirelim: Daktilonun tek bir "mucidi" olduğu fikri, aslında tarihin en büyük yanılgılarından biri. Bu icat, tıpkı bugün kullandığımız dijital platformlar gibi, birçok zihnin ve elin ortak emeğiyle şekillendi.
Eğer forumda tek bir isim yazmamız istense, cevap Christopher L. Sholes olur. 1868’de Philadelphia’da, saatçi ve mucit olan Sholes, daktilonun patentini aldı. Ancak burada kritik bir detay var ki, çoğu kişi bunu bilmez: Sholes aslında daktiloyu "yazmak için" değil, habercilik sektöründe hatayı azaltmak için tasarlamadı. Tam tersine, o dönemde gazeteciler çok hızlı yazıyordu ve harfler birbirine girmişti. Sholes, takma diş firması sahibi olduğu için diş hekimliği terimlerini de hesaba katarak, en sık kullanılan harf kombinasyonlarını klavye üzerinde birbirinden uzaklaştırdı. İşte bugün kullandığımız QWERTY dizilimi, aslında bir hata önleme mekanizmasıdır. Yani klavyemizin o tuhaf harf sıralamasının arkasında, Sholes’un pratikçi zekâsı yatıyor.
Yinede hikâyeyi sadece Sholes’a indirmek, diğer katkı sağlayanlara haksızlık olur.
Ben seyahat ederken, özellikle Avrupa’daki eski kütüphanelerde veya müzelerde bu makinelere rastladığımda, insanlığın bilgiye erişimindeki devasa sıçramayı düşünürüm. Daktilo, sadece bir yazı aleti değil; bürokrasinin, edebiyatın ve hikâyeciliğin demokratikleşmesini sağlayan bir kaldıraçtı. Öyleyse "mucit" kelimesini tek bir insana yüklemek yerine, Sholes’un vizyonunu, Remington’un sanayi gücünü ve Müller’in öncüluğunu bir bütün olarak değerlendirmek daha doğru olur.
Kısacası, klavyenize bakıp "Neden Q W E R T Y böyle?" diye sorduğunuzda, 19. yüzyılın Philadelphia’sında takma diş satan ve gazetecilerin parmaklarına bakan bir adamın izlerini görürsünüz. Tarih bazen böyle ince detaylarda saklı duruyor, değil mi?