Anlatım Bozuklukları Nelerdir?

Question

Günlük konuşma ve yazılarımızda farkında olmadan yaptığımız hatalar anlatımımızı zayıflatabilir. Peki, doğru ve etkili bir anlatım için hangi bozukluklara dikkat etmeliyiz?

Answer 1

Anlatım bozuklukları, bir düşüncenin, duygunun veya bilginin alıcıya eksiksiz, net ve doğru bir şekilde iletilmesini engelleyen, dilin doğru kullanımına aykırı durumlardır. Temelde iki ana başlık altında inceleyebiliriz: anlamsal (anlama dayalı) bozukluklar ve yapısal (dil bilgisine dayalı) bozukluklar.

Anlamsal Bozukluklar

Bu tür bozukluklar, cümlenin anlam bütünlüğünü ve açıklığını doğrudan etkiler.

• Gereksiz Sözcük Kullanımı: Bir cümlede aynı anlama gelen veya anlamca birbirini kapsayan sözcüklerin birlikte kullanılmasıdır. En sık yapılan hatalardan biridir. Örneğin, "henüz daha bitmedi" yerine "henüz bitmedi" demek yeterlidir. Veya "geri iade etmek" yerine "iade etmek." Cümleden çıkardığında anlam değişmiyorsa, o sözcük büyük ihtimalle gereksizdir.
• Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması: Anlamca birbirine zıt veya kesinlik-olasılık bildiren ifadelerin aynı cümlede bulunmasıdır. "Kesinlikle gelebilirim belki." gibi. Ya kesinlik ya da olasılık bildirmelisin.
• Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Bir sözcüğün cümle içinde kendi gerçek anlamı dışında kullanılmasıdır. "Çok etkili bir sınav geçirdim" yerine "çok verimli bir sınav geçirdim" olmalı. Ya da "katkıda bulunmak" yerine "neden olmak" gibi anlam kaymaları. Özellikle seçim, tercih, ayrım, ayırmak gibi kelimeler sıkça yanlış kullanılır.
• Deyim ve Atasözü Yanlışlıkları: Deyimlerin veya atasözlerinin kalıplaşmış biçimlerinin değiştirilmesi ya da anlama uygun olmayan bir deyimin kullanılması. "Kulak kabartmak" yerine "kulak asmak" denmesi gibi. Deyimlerin anlamlarını ve kalıplarını iyi bilmen gerekiyor.
• Anlam Belirsizliği: Cümlenin birden fazla anlama gelebilecek şekilde kurulmasıdır. Bu genellikle noktalama eksikliğinden veya zamirlerin yanlış kullanımından kaynaklanır. "O, arkadaşına yardım etti" ile "Arkadaşına yardım etti" arasındaki fark, virgülün ve zamirin yarattığı anlam belirsizliğini ortadan kaldırır. Senin mi, onun mu arkadaşı?
• Mantık ve Sıralama Hataları: Cümledeki olayların veya durumların mantıksal bir sıraya oturtulamaması. "Bırak patates soymayı, yemek bile yapamaz" yerine "Bırak yemek yapmayı, patates bile soymaz" gibi bir sıralama olmalı. Olayların zorluk derecesi veya gerçekleşme sırası önemlidir.

Yapısal Bozukluklar

Bu bozukluklar, cümlenin dil bilgisi kurallarına uygun olarak düzenlenmemesinden kaynaklanır.

• Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ve yüklem arasında tekillik-çoğulluk, kişi veya çatı uyumunun olmaması. "Herkes ders çalışıyorlardı" yerine "Herkes ders çalışıyordu." "Kuştan başka hiçbir şey görünmüyordu." (Yanlış) yerine "Kuştan başka hiçbir şey görünmüyordu." (Doğru, çünkü insanlar dışındaki çoğul özneler tekil yüklem alır.)
• Tümleç Eksikliği: Cümlede bir eylemi tamamlayan bir dolaylı tümleç, zarf tümleci veya nesnenin eksik olması. "Arkadaşına güvenir, her sırrını anlatırdı." (Kime güvenirdi? Ona). İkinci yargının tümleci eksik.
• Yüklem Eksikliği: Birden fazla yargı içeren cümlelerde ortak bir yüklemin, tüm yargılar için uygun olmaması veya hiç olmaması. "Sabah kahvaltımızı yaptık, ardından dışarı çıktık." (Yaptık ve çıktık yüklemleri var. Eğer "Ben tiyatroyu o sinemayı seviyor." dersen, ikincinin yüklemi eksik: "o sinemayı seviyor.")
• Ek Eylem ve Fiilimsi Eksikliği/Yanlışlığı: Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde, ek fiil veya fiilimsilerin (ortaç, zarf-fiil, isim-fiil) eksik veya yanlış kullanılması. "Onun boyu uzun, ancak zayıftı." (Boyu uzundu, ancak zayıftı.)
• Tamlayan ve Tamlanan Eksikliği: İyelik ekleri veya ilgi eklerinin eksikliği nedeniyle tamlamalarda oluşan bozukluklar. "Devlet ve özel sektör yatırımları." (Devlet yatırımları ve özel sektör yatırımları olmalı.)

Tecrübelerime göre, bu bozukluklar içinde gereksiz sözcük kullanımı, sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, anlam belirsizliği ve tümleç eksikliği günlük dilde ve yazılı metinlerde en çok karşımıza çıkanlardır. Bunları fark etmek için yazdığın metni yüksek sesle okumak veya bir başkasının okumasını istemek inanılmaz faydalıdır. Kendi yazdığını okurken zihnin genellikle eksiklikleri veya hataları otomatik olarak tamamlar, ancak yüksek sesle okuduğunda veya bir başkası okuduğunda bu eksiklikler kendini çok daha net belli eder. Metni bitirdikten sonra kendini yazar değil, eleştirel bir okuyucu gibi konumlandırman, en büyük yardımcın olacaktır. Her cümlenin net, eksiksiz ve tek anlamlı olduğundan emin olmalısın.