Anlatım bozukluğu çeşitleri nelerdir?

Question

Türkçe derslerinde ve günlük hayatta doğru, anlaşılır cümleler kurmak için anlatım bozukluklarının türlerini öğrenmek istiyorum.

Answer 1

Anlatım bozuklukları, Türkçe'yi doğru ve etkili kullanmanın önündeki en büyük engellerden biridir. Temelde iki ana başlık altında toplanır: anlamsal (bağdaşıklık) ve yapısal (bağlaşıklık) bozukluklar. Bir cümlenin hem anlamının mantıklı ve tutarlı olması (bağdaşıklık) hem de dil bilgisi kurallarına uygun bir yapıda olması (bağlaşıklık) gerekir.

Anlamsal Bozukluklar

Bu tür bozukluklar, cümlenin anlam bütünlüğünü zedeler ve genellikle dikkatli bir okumayla fark edilebilir:

• Gereksiz Sözcük Kullanımı: Aynı anlamı ifade eden iki kelimenin birlikte kullanılmasıdır. Cümleyi fazlaca uzatır ve duruluğunu bozar. Örnek: "Karşılıklı paslaştılar." (Paslaşmak zaten karşılıklı yapılan bir eylemdir.) Doğrusu: "Paslaştılar."
• Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Bir kelimenin asıl anlamından farklı bir anlamda kullanılması, cümlenin mesajını tamamen çarpıtır. Örnek: "Arkadaşımın sayesinde sınavda başarısız oldum." (Sayesinde kelimesi olumlu durumlar için kullanılır.) Doğrusu: "Arkadaşım yüzünden sınavda başarısız oldum."
• Anlamca Çelişen Sözcüklerin Bir Arada Kullanılması: Kesinlik belirten bir ifadeyle olasılık bildiren bir ifadenin yan yana gelmesidir. Örnek: "Hiç şüphesiz bu maçı kesinlikle kazanabiliriz." (Hem şüphesizlik hem olasılık bir arada.) Doğrusu: "Hiç şüphesiz bu maçı kazanırız."
• Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Kelimenin cümlede ait olduğu yerden başka bir yerde kullanılması, anlam kaymalarına yol açar. Örnek: "Yeni okula gelmiştim ki ders zili çaldı." (Okul yeni değil, sen yeni gelmişsin.) Doğrusu: "Okula yeni gelmiştim ki ders zili çaldı."
• Deyim ve Atasözü Yanlışlıkları: Deyimler ve atasözleri kalıplaşmış sözlerdir, kelimeleri değiştirilemez veya anlamları başka bir duruma uyarlanamaz. Örnek: "Etekleri zil çalmak yerine etekleri tutuştu." (İki farklı deyimin karıştırılması.)
• Mantık ve Sıralama Yanlışları: Cümledeki olayların veya durumların mantıksal sıraya uymaması ya da birbiriyle çelişmesi. Örnek: "Bırak patates soymayı, yemek bile yapamaz." (Yemek yapmak patates soymaktan daha zor bir eylemdir, sıralama terstir.) Doğrusu: "Bırak yemek yapmayı, patates bile soyamaz."

Yapısal Bozukluklar

Bu bozukluklar, cümlenin dil bilgisi kurallarına uygun olmamasından kaynaklanır ve genellikle öge eksikliği veya uyumsuzluğu şeklinde ortaya çıkar:

• Özne-Yüklem Uygunsuzluğu: Özne ile yüklemin kişi veya sayı bakımından uyumsuz olması. Özellikle insan dışı varlıkların özne olduğu durumlarda yüklemin tekil olması gerekir. Örnek: "Kuşlar uçuyorlardı." (İnsan dışı varlıklar çoğul da olsa yüklem tekil olur.) Doğrusu: "Kuşlar uçuyordu."
• Tümleç Eksikliği (Nesne, Dolaylı Tümleç, Zarf Tümleci Eksikliği): Birden fazla yüklemi olan sıralı veya bağlı cümlelerde, ortak kullanılabilecek bir tümlecin eksik bırakılması. Bu durum genellikle fiillerin farklı tümleçler istemesinden kaynaklanır. Örnek: "Kardeşine çok güvenir, sürekli yardım ederdi." (Neye güvenir, kime yardım ederdi? İkinci fiil "ederdi" için "ona" dolaylı tümleci eksiktir.) Doğrusu: "Kardeşine çok güvenir, ona sürekli yardım ederdi."
• Yüklem Eksikliği: Birden fazla yargının bulunduğu cümlelerde, ortak kullanılabilecek bir yüklemin eksik bırakılması. Örnek: "O taze fasulye, ben ise pilav seviyorum." (Taze fasulye yüklemi eksik.) Doğrusu: "O taze fasulye seviyor, ben ise pilav seviyorum."
• Çatı Uygunsuzluğu: Bir cümlede hem etken hem de edilgen fiillerin uyumsuz bir şekilde kullanılması. Örnek: "Sınıf temizlendi ve herkes dışarı çıktı." (İlk yargı edilgen, ikinci yargı etken. Eğer aynı özne için kullanılıyorsa uyumsuzluk olur.) Doğrusu: "Sınıf temizlendi ve herkes dışarı çıkarıldı." (Edilgen) veya "Sınıfı temizledik ve herkes dışarı çıktı." (Etken)

Bu bozuklukları gidermenin en pratik yolu, kurduğun cümleleri yüksek sesle okumak ve özellikle virgül ile ayrılmış sıralı cümlelerde her yükleme ayrı ayrı ögelerini sormaktır. Böylece eksik kalan bir öge varsa hemen fark edersin.