Türkçe dilbilgisinin temel konularından fiilimsiler (eylemsiler), fiilden türeyen ancak cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Bu karmaşık yapıyı ve türlerini kolayca anlamak için doğru yerdesiniz.
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen, ancak fiillerin çekim özelliklerini (zaman, şahıs) taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Onları gerçek fiillerden ayıran en temel fark, çekimlenememeleridir. Yani bir fiilimsi asla cümlenin yüklemi olamaz. Fiil anlamını korurken, farklı bir sözcük türünün görevini üstlenirler. Bu yapılar Türkçenin cümle kurma esnekliğinde kilit rol oynar ve üç ana başlık altında incelenir:
Bunlar, fiil kök veya gövdelerine -ma (-me), -ış (-iş, -uş, -üş), -mak (-mek) eklerinin getirilmesiyle oluşur. Cümle içinde isim gibi davranırlar; özne, nesne, dolaylı tümleç veya yüklem (ek fiil alarak) olabilirler.
Örnekler:
Onun gelmesini dört gözle bekledim. (Nesne)
Bu işi başarmak için çok çalıştık. (Özne)
Sadece okuyuşu* bile etkileyiciydi. (Özne)
Püf Noktası: İsim-fiil ekini alan bazı kelimeler zamanla fiilimsi özelliğini kaybedip kalıcı isim (ad) haline gelebilir. Örneğin "çakmak", "dolma", "dondurma". Bir kelimenin hâlâ fiilimsi mi yoksa kalıcı isim mi olduğunu anlamak için, ona olumsuzluk eki (-ma/-me) getirip anlamlı olup olmadığına bakmalısın. "Dondurma yeme işi" dediğinde eylem devam ederken, "dondurma" bir yiyecek adıdır ve eylem anlamı kalmamıştır.
Fiil kök veya gövdelerine -an (-en), -ası (-esi), -mez (-maz), -ar (-er, -ır, -ir, -ur, -ür), -dik (-dık, -duk, -dük / -tık, -tik, -tuk, -tük), -ecek (-acak), -miş (-mış, -muş, -müş) ekleri getirilerek türetilirler. Adından da anlaşılacağı gibi, cümlede bir ismi niteleyerek sıfat görevi üstlenirler.
Örnekler:
Görülesi yerler vardı orada.
Koşan çocuklar bahçede oynuyordu.
Pişmiş aşa su katılmaz.
Bildik sorunlara çözüm arıyoruz.
Unutma: Niteledikleri isim cümleden düştüğünde, sıfat-fiiller adlaşmış sıfat-fiil olurlar. "Koşan adam" yerine "Koşan çok hızlıydı" dediğinde "koşan" kelimesi bir insanı belirttiği için adlaşmıştır, ancak temelinde yine bir fiili niteleme potansiyelini taşır.
Bu gruptaki ekler sayıca en fazladır: -ken, -alı (-eli), -madı (-meden), -ince (-ınca), -ip (-ıp, -up, -üp), -arak (-erek), -dıkça (-dikçe), -r...-mez (gelir gelmez), -casına (-cesine), -meksizin, -a...-a (koşa koşa), -asıya (-esiye), -dığında (-diğinde) vb. Zarf-fiiller cümlede genellikle fiili veya bir başka fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirterek zarf görevi üstlenirler.
Örnekler:
Gülerek salona girdi. (Durum)
Eve varır varmaz beni aradı. (Zaman)
Yürüdükçe* huzur buluyordu. (Zaman/Durum)
Tecrübe Paylaşımı: Zarf-fiillerin eklerini ezberlemekte zorlanıyorsan, daha çok kelimenin yükleme sorduğun nasıl veya ne zaman sorularına cevap verip vermediğine odaklan. Eğer bir eylemden türemiş ve yüklemi niteliyorsa, büyük ihtimalle bir zarf-fiildir. Bu sayede eklerin karmaşıklığı yerine, fiilimsinin işlevini merkeze alarak doğru tespiti yapabilirsin. Fiilimsileri anlamanın anahtarı, kelimenin sadece biçimine değil, cümlede üstlendiği fonksiyona odaklanmaktır.
Fiilimsiler, fiilden türeyen fakat cümle içinde isim, sıfat ya da zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Yani bir fiilin “tamamlayıcı” hâli gibi düşünülebilir; hâlâ bir eylem anlamı taşırlar ama dilbilgisel olarak bir isim, sıfat ya da zarf gibi davranırlar. Bu yüzden “eylemsiler” de denir.
Fiilimsiler üç ana gruba ayrılır:
| Fiilimsi Türü | Görev | Örnek |
|---------------|-------|-------|
| İsim-fiil | İsim | gülmek → gülmek, öğrenmek → öğrenmek |
| Sıfat-fiil | Sıfat | koşan → koşan, yazılmış → yazılmış |
| Zarf-fiil | Zarf | koşarak → koşarak, öğrenerek → öğrenerek |
Fiilimsileri doğru tanıyıp kullanmak, yazılı ve sözlü anlatımda hem akıcılığı hem de anlam netliğini artırır. Özellikle CV’nizde “yeni teknolojileri öğrenerek projeler geliştirdim” gibi zarf‑fiillerle güçlü ifadeler oluşturabilir, sınavlarda ise isim‑fiilleri “okuma alışkanlığı” gibi doğru yerlerde kullanarak puan kazanabilirsiniz. Başarılar!
Fiilimsiler, özellikle sınav odaklı çalışmalar yapanlar için sinir bozucu ama bir kere mantığı oturduğunda çok keyifli bir konudur. Biliyorum, "isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil" gibi adlar kafayı karıştırıyor. Ama unutmayın, fiilimsi aslında fiilin üçüncü kişisel halidir. Yani o kelime hem fiilin kökünü taşır, hem de cümledeki diğer kelimelerle ilişki kurar. 39 yıllık hayat tecrübem ve eğitim camiasındaki gözlemlerim şunu gösteriyor: Bu konuyu ezberlemek yerine, cümledeki "görevine" bakarak ayrım yapmak çok daha kalıcıdır.
Gelin, bu yapıyı türlerine göre netleştirelim:
En çok karıştırılan kısım burasıdır. -ma/-me, -ış/-iş, -mak/-mek ekiyle oluşurlar.
Dikkat Edin: Bu ekler isim yapar ama cümlede özne veya nesne olur.
Örnek: "Okumak en büyük tutkum." Burada "okumak" isim görevindedir.
Püf Noktası:* Eğer kelimeye "ne?" sorusunu sorup cevap alabiliyorsanız ve cümlede özne/nese görevi görüyorsa, büyük ihtimalle isim-fiildir. Soru kökleri genellikle "-mak/-mek" ile gelir.
-an/-en, -dığı, -ar/-er, -acak/-ecek, -mıŞ gibi eklerle türetilirler.
Görevi: Bir ismi nitelemek. Yani "nasıl?" sorusuna cevap verirler.
Örnek: "Yorulan öğrenci oturdu." Burada "yorulan", öğrenciyi nitelediği için sıfat-fiildir.
Analiz:* "Yorulan" kelimesinin yerine "tökezleyen" yazabilirseniz, bu da sıfat-fiildir. Cümledeki ismi belirginleştirir.
-ıp/-erek, -ken, -ınca/-dıkça, -madan/-madan, -a/-e, -ıp/-erek gibi ekler buraya aittir.
Görevi: Ana fiilin zamanını, yerini, nedenini belirtmek. Yani "nasıl?", "ne zaman?", "neden?" sorularına cevap verirler.
Örnek: "Kapıyı açıp içeri girdi." Burada "açıp" kelimesi, "girmek" fiilinin nasıl veya ne zaman gerçekleştiğini belirtir.
Kritik Fark:* Zarf-fiiller cümlede tek başlarına özne veya nesne olamazlar. Her zaman ana fiile bağımlıdırlar.
Benim Tavsiyem:
Sınavlarda bu üçünü ayırt ederken kelimenin sonundaki ekiye değil, cümledeki görevine odaklanın. Bir kelimeyi gördüğünüzde kendinize şu soruyu sorun: "Bu kelime bir ismi mi niteleyip sıfat görevi görüyor, yoksa ana fiili mi belirleyip zarf görevi görüyor?"
Bu mantığı oturttuğunuzda, fiilimsiler sizi zorlayan bir konu olmaktan çıkar, dilbilgisinin en şık köşelerinden biri haline gelir. Kendinize güvenin, analiz yeteneğiniz yeter. Başarılar!