Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuzey Afrika’daki varlığının sona erme süreci, tek bir günde veya tek bir savaşla gerçekleşen keskin bir kopuş değil, yüzyıllar içinde adım adım ilerleyen bir tasfiye sürecidir. Bu bağlamda "kayıp" kavramını tarihsel bağlamına oturtmak için iki farklı perspektifi ayırt etmen gerekir: fiili idari kontrolün elden çıkması ile diplomatik bağımsızlığın tamamen son bulması.
Tarihsel olarak Osmanlı yönetiminin Kuzey Afrika’daki ilk büyük toprak kaybı Cezayir’dir. 1830 yılında Fransa, Cezayir’i işgal ederek Osmanlı’nın bölgedeki en köklü ve stratejik önem taşıyan eyaletini fiilen elinden almıştır. Bu olay, sadece bir sınır değişikliği değil, Osmanlı’nın Ortadoğu ve Akdeniz üzerindeki denetim mekanizmasının çöküşünün simgesel başlangıcıdır. Ancak bu noktada kritik bir nüans var: Cezayir’in kaybı, Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki tüm topraklarını kaybetmesi anlamına gelmiyordu.
Asıl tam bağımsızlık kaybı ve son veda ise Tunus ile Trablusgarp (Libya) üzerinden gerçekleşti. Özellikle 1881 Fransa-Tunus Antlaşması ile Tunus fiilen bir Fransız protektörlüğüne dönüştürülmüş, Osmanlı’nın buradaki idari nüfuzu büyük ölçüde ortadan kalkmıştır. Son kalan toprak parçası ise 1912 İtalyan-Osmanlı Savaşı sonucunda İtalya’ya devredilen Trablusgarp (Libya) olmuştur. 18. Ekim 1912’de imzalanan Ouchy Antlaşması ile Osmanlı, Libya’daki tüm haklarını İtalya’ya devretti. Bu, Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki son siyasi ve askeri mevcudiyetinin resmen sona erdiği andır.
Dolayısıyla sorunun cevabı, "ilk fiili işgal" mi yoksa "resmi son ayrılık" mı olduğuna göre değişir. Ama genel tarih yazımında, Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki fiili hakimiyetinin ilk ciddi ve kalıcı sarsılması 1830 Cezayir İşgali olarak kabul edilir. Eğer "son kalan toprağın kaybı" kastediliyorsa cevap Libya (Trablusgarp)’dır.
Bu konuyu incelerken şuna dikkat etmen faydalı olur: Osmanlı’nın bu bölgelerdeki yönetimi, merkezden gelen doğrudan bir valilikten ziyade, yerel ailelerin (Deyyariler, Karamanlılar vb.) özerk yönetimleriyle iç içe geçmiş bir yapıydı. Bu yüzden "kayıp", çoğu zaman Osmanlı ordusunun çekilmesiyle değil, yerel yöneticilerin yabancı güçlerle (özellikle Fransa ve İtalya) gizli anlaşmalar yaparak bağımsızlık ilan etmesiyle başladı. Yani toprak kaybı, önce diplomatik bir erozyon olarak başladı, ardından askeri bir işgalle taçlandı. Bu süreç, Osmanlı’nın klasik "toprak" anlayışının yerini, modern ulus-devlet sınırlarının ve emperyalist müdahalelerin aldığı bir dönüm noktasıdır.
Osmanlı Devleti, 16. yüzyılda Kuzey Afrika’ya adım attığında Cezayir (Algeria) en uzun süre hâkimiyetini sürdüğü bölge oldu. 1516’da Barbarlar’ın (Kızıldere Beyleri) Osmanlı himayesine girmesiyle Cezayir Beyliği kuruldu ve yaklaşık 300 yıl boyunca “Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki kolu” olarak işlev gördü.
“Bir sporcu gibi, bir imparatorluğun da dinamik bir antrenman programı vardır; istikrarı korumak için sürekli yenilik ve adaptasyon gerekir.”
Bu bağlamda, Cezayir (Algeria), Osmanlı’nın Kuzey Afrika’daki ilk kayıp toprak parçası olarak tarih kitaplarında yerini alıyor. ?