Question

1980 Darbesi Başbakanı Kimdir?

Answer 1

1980 Darbesi gerçekleştiğinde Türkiye Cumhuriyeti'nin Başbakanı Süleyman Demirel'di.

Demirel, Adalet Partisi (AP) genel başkanı olarak, ülkenin içinde bulunduğu derin siyasi ve ekonomik kriz ortamında sağ-orta bir azınlık hükümetinin başında bulunuyordu. 1970'lerin sonları, Türkiye için tam bir kaos dönemiydi; siyasi istikrarsızlık, ekonomik sıkıntılar, yüksek enflasyon, sağ-sol çatışmaları ve terör olayları ülke genelinde had safhaya ulaşmıştı. Meclis, cumhurbaşkanı seçmekte dahi zorlanıyor, hükümetler sürekli değişiyor ve güvenlik güçleri olaylara müdahale etmekte yetersiz kalıyordu.

Demirel ve Darbe Günü

12 Eylül 1980 sabahı, Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren liderliğindeki Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koyduğunu radyodan okunan bildiri ile duyurdu. Darbe bildirisiyle birlikte, Başbakan Süleyman Demirel dahil olmak üzere tüm siyasi liderler (Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan, Alparslan Türkeş gibi), görevden alındı, gözaltına alındı ve Çanakkale'deki Zincirbozan Askeri Tesisleri'nde bir süre gözetim altında tutuldu. Demirel'in hükümeti lağvedildi, siyasi partiler kapatıldı ve anayasa askıya alındı.

Konunun Püf Noktaları

• Siyasi Kilitlenme: Demirel hükümeti, ülkedeki şiddet ve anarşiyi durdurmakta zorlanıyordu. Meclis'te güvenoyu almakta zorlanması, yasama faaliyetlerinin tıkanması ve cumhurbaşkanlığı seçilememesi gibi durumlar, askeri müdahalenin gerekçelerinden biri olarak gösterildi. Ordunun müdahalesinin ardındaki temel motivasyon, iç çatışmaların ve kutuplaşmanın ülkeyi bölme noktasına getirdiği algısıydı.
• Demirel'in Tecrübesi: Süleyman Demirel, Türk siyaset tarihinde askerî müdahalelerle defalarca yüzleşmek zorunda kalmış bir isimdi. 1960 darbesi sırasında genç bir mühendis olarak görevdeydi ve 1971 muhtırasıyla da Başbakanlık koltuğunu bırakmak zorunda kalmıştı. Ancak 1980 darbesi, doğrudan hükümetinin devrildiği ve siyasetin tamamen yasaklandığı en kapsamlı müdahaleydi.
• Darbe Sonrası Yönetim: Darbenin hemen ardından doğrudan askerî yönetim tesis edildi. Darbeciler, kısa bir süre sonra emekli amiraller ve teknokratlardan oluşan, Bülent Ulusu başkanlığındaki apolitik bir geçici hükümet kurdular. Bu kabine, darbe yönetiminin belirlediği hedefler doğrultusunda ülkeyi "normalleştirme" ve yeni bir anayasal düzen kurma görevini üstlendi.

Demirel, siyaset yasağı kalktıktan sonra tekrar aktif siyasete döndü, Doğru Yol Partisi'nin (DYP) başına geçti ve hatta Türkiye'nin 9. Cumhurbaşkanı oldu. 1980 darbesini her zaman Türk demokrasisi için bir kesinti ve travmatik bir dönem olarak niteledi.