Question

Türk Sanat Müziği makamları nelerdir ?

Answer 1

Türk Sanat Müziği makamları, sadece nota dizileri değil, kendine özgü bir karakter, işleniş biçimi ve duygusal derinlik taşıyan müzik sisteminin temel yapı taşlarıdır. Batı müziğindeki gam kavramından çok daha kapsamlıdır; adeta bir melodik hikâyenin kuralları ve rotasıdır.

Makam Nedir ve Temel Bileşenleri Nelerdir?

Makam, bir dizi (belli bir sıraya göre dizilmiş sesler), bu dizinin seyir denilen kendine has işleniş biçimi, durak (başlangıç ve bitiş notası/toniği), güçlü (seyir içinde sıkça vurgulanan ikinci önemli nota/dominatı), asma karar noktaları (geçici duraklar) ve kendine özgü bir havâya (karakter, ruh hali) sahip melodik yapıdır.

Makamı oluşturan ana unsurları şöyle açabiliriz:

• Diziler (Terkipler): Makamın temel ses malzemesini oluşturan nota gruplarıdır. Türk müziği, Batı müziğinden farklı olarak 24 komalı bir sisteme sahiptir, bu da makamlara eşsiz bir zenginlik ve nüans katar. Makamlar genellikle bir dörtlü ve bir beşlinin veya iki dörtlü ya da iki beşlinin birleşmesiyle oluşur.
• Seyir: Bir makamı, aynı diziye sahip başka bir makamdan ayıran en önemli unsurdur. Makamın hangi sesten başlayıp hangi notalar üzerinde gezindiğini, hangi aralıklarla tizleşip pestleştiğini, inişli-çıkışlı hareketini ve hangi notalara vurgu yapacağını belirler. Makamın ruhu ve kimliği, seyirinde gizlidir.
• Durak: Makamın başlangıç ve bitiş notasıdır, toniktir. Eserin finalinde mutlaka bu notaya karar verilir.
• Güçlü: Makamın seyrinde duraktan sonra en çok vurgulanan ve geçici duraklar yapılan notadır.
• Asma Kararlar: Makam seyrinde gerilim ve rahatlama yaratmak için başvurulan geçici durak noktalarıdır.

Makamların Sınıflandırılması

Makamlar genellikle üç ana grupta incelenir:

1. Basit Makamlar: Tek bir dizi ve tek bir çeşni üzerine kuruludur. Uşşak, Hicaz, Rast, Segah, Kürdili Hicazkar gibi.
2. Şed Makamlar: Bir basit makamın başka bir perdeden (aktarım) şed edilmesiyle oluşur. Örneğin, Rast makamının Dügâh perdesine şeddi olan Karcığar.
3. Bileşik (Mürekkep) Makamlar: Birden fazla makamın belirli kurallar çerçevesinde birleşmesiyle veya ana bir makamın seyrinde başka makamlara geçki yapılarak (aktarım yapılarak) oluşur. Nihavend-i Kebîr, Bûselik Aşiran gibi. Bunlar, içerisinde birden çok makamın izini taşıyan, daha karmaşık yapıdaki makamlardır.

Uzman Bakış Açısıyla Püf Noktaları

Makamları gerçekten anlamanın en önemli püf noktası, onları sadece notalar bütünü olarak görmemektir. Bir makam, adeta canlı bir varlık gibi kendi hikâyesini anlatır. Aynı dizilere sahip iki makamın tamamen farklı duygusal etkiler yaratabilmesinin sebebi, onların seyirlerinin ve vurguladıkları komaların farklı olmasıdır. Örneğin, Uşşak ve Hüseyni makamları aynı diziyi paylaşsa da, Uşşak genellikle daha pes bölgelerde gezinirken, Hüseyni tiz bölgelerde daha aktiftir ve kararı farklı bir çeşniyle yapar. Bu da onlara bambaşka bir havâ katar.

Bir makamı tanımak için yalnızca durak sesine odaklanmak yeterli değildir. Eserin genel akışına, melodinin hangi notalarda "nefes aldığını", hangi aralıklarda gerilim yarattığını ve hangi notalara basarak bir his uyandırdığına (yani seyirine) dikkat etmelisin. Bir Rast makamını ele alalım; karar sesi Rast perdesi (sol) ve güçlüsü Neva perdesi (re) olsa da, asıl hissi veren, melodinin o Rast perdesinde sakinleşme ve Neva perdesinde canlanma anlarıdır. Makam, notaların soyut bir toplamı değil, deneyimlenen bir duygusal yolculuktur. Her makamın kendine özgü bir rengi, kokusu ve atmosferi vardır. İşte Türk Sanat Müziği'nin eşsiz derinliği bu makamlarda gizlidir.

Answer 2

Türk Sanat Müziği'nde makamlar, sadece belirli seslerden oluşan diziler değildir; onlar, müziğin ruhunu, ifadesini ve hatta kendine özgü dramatik yapısını belirleyen karmaşık ve yaşayan sistemlerdir. Her makamın kendine özgü bir seyri, güçlü ve asma karar perdeleri, çıkıcı veya inici karakteri ve tabii ki bir duygusu vardır.

Temel Makamlar ve Özellikleri

Makam sistematiğinin temelini oluşturan ve diğer birçok makamın türemesinde rol oynayan ana makamlardan bazıları şunlardır:

• Rast Makamı: TSM'nin en köklü ve güçlü makamlarından biridir. Neşe, sevinç, rahatlık ve kudret duygularını yansıtır. Karar perdesi de "rast" perdesidir ve genellikle çıkıcı bir seyre sahiptir. Rast'tan türeyen çok sayıda makam bulunur.
• Uşşak Makamı: Genellikle hüzün, keder, melankoli ve aşk acısı gibi duyguları ifade eder. Karar perdesi "dügâh"tır ve inici bir seyir gösterir. TSM repertuvarında en sık karşılaştığımız makamlardandır.
• Hicaz Makamı: Batı müziğindeki minör gamdan farklı, kendine özgü dörtlüsüyle (hicaz dörtlüsü) hemen ayırt edilir. Hüzünle karışık bir coşku, bazen mistik, bazen ise içli bir yakarış hissi verir. Çok güçlü bir karakteristiği vardır.
• Segâh Makamı: Diğer makamlardan farklı olarak, karar perdesi olan "segâh" perdesinin seslendirilme biçimiyle (komalı yapısıyla) ayrılır. Manevi bir derinlik, uhrevi bir atmosfer ve durağan bir dinginlik sunar. Bu makamda hissedeceğin o hafiflik ve uhreviyet, perdenin kendi karakterinden gelir.
• Kürdî Makamı: Samimi bir hüzün ve içtenlik ifade eder. Kendine özgü dörtlüsüyle tanınır. Tıpkı Uşşak gibi, genelde inici bir seyir izler.
• Neva Makamı: Dinginlik, huzur ve bazen de hafif bir karamsarlık barındırır. Genellikle Rast makamının bir şubesi olarak kabul edilir, ancak kendine özgü seyir detayları vardır.
• Sabâ Makamı: Eşsiz ve karmaşık bir yapıya sahiptir. Ağırbaşlı bir hüzün, bazen derin bir tefekkür ve ilahi bir aşk duygusu barındırır. Seyri diğer makamlara göre daha kendine özgüdür ve genellikle karar perdesi "dügâh"tır.

Bunların dışında Hüseynî, Karcığar, Nihavend, Acemaşiran gibi temel makamlar da mevcuttur.

Makamların Püf Noktaları: Komalar ve Seyir

Bir makamı basit bir gamdan ayıran en önemli özelliklerden biri komalı sesler yani mikrotonal aralıklardır. TSM'deki sesler batı müziğindeki gibi yarım veya tam seslerden ibaret değildir; bizde dokuz farklı koma bulunur. Bu komalı sesler, makamlara o kendine has duygusal zenginliği ve kimliği verir. Örneğin, Hicaz makamındaki "artırılmış ikinci" aralık, batı müziğindeki bir minör gamdan çok daha farklı bir etki yaratır.

Diğer önemli nokta ise seyirdir. Makamın çıkıcı mı, inici mi yoksa çezgili (karışık) mı olduğu, tiz bölgelere mi yoksa pes bölgelere mi daha çok vurgu yaptığı, güçlü ve asma karar perdelerine nasıl ulaşıldığı gibi detaylar makamın adeta yaşayan bir organizma gibi davranmasını sağlar. Benim tecrübelerime göre, bir Rast eserini icra ederken, Rast perdesine iniş biçimin veya Neva'daki o hafif yükselişin makamın ruhunu ne kadar yansıttığı, dinleyiciye o makamın tam tadını vermenin anahtarıdır. Sen de bir eseri icra ederken bu detaylara ne kadar dikkat edersen, müziğinin derinliği o kadar artacaktır.

Unutma, TSM'deki makam bilgisi, sadece notaları bilmekle kalmaz; aynı zamanda o makamın tarihini, duygusunu ve nasıl nefes alıp verdiğini anlamayı gerektirir. Yüzlerce makam olsa da, bu temel makamları ve komalı yapısını kavradığında, diğer terkip (birleşik) makamları (örneğin Nihavend gibi birleşik makamlar) anlaman çok daha kolaylaşacaktır. Bu derinlik, TSM'yi eşsiz kılan temel unsurdur.