Yargıtay’ın kuruluş tarihi 10 Temmuz 1868 olarak kayıtlara geçmiştir. Ancak bu tarih, modern anlamda "Yargıtay"ın doğduğu an değil, aslında Mahkeme-i Temyiz adıyla faaliyet göstermeye başladığı gündür. Yani bugünkü Yargıtay’ın atası, II. Meşrutiyet’ten çok önce, Osmanlı İmparatorluğu döneminde başlayan bir kurumsal yapıdır.
Bu süreci doğru okumak için şu kritik ayrımı bilmen gerekir: 1868 öncesi Osmanlı’da temyiz mercii olarak Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye görev yapıyordu. Ancak bu kurul tamamen siyasi bir yapıydı ve yargısal bağımsızlıktan yoksundu; daha çok padişahın onayını bekleyen bir danışma organı gibiydi. 1868’deki reform, yargıyı siyasetten ayırarak bağımsız bir temyiz merciini hayata geçiren köklü bir değişiklikti. Bu yüzden hukuk literatüründe 1868 tarihi, modern Türk yargı sisteminin temeli olarak kabul edilir.
Hukuk bürokrasisi veya tarih çalışırken sıkça yapılan hata, 1924’ü kuruluş yılı sanmaktır. Oysa 1924 sadece bir ad değişikliği yılıdır. Eğer bir tez yazıyorsan, bir makale hazırlıyorsan ya da hukuki bir süreklilik tartışması yürütüyorsan, referans noktan mutlaka 1868 olmalıdır.
Uzman Tavsiyesi: Araştırmalarında "Mahkeme-i Temyiz" ve "Yargıtay" terimlerini aynı kurumun farklı dönemdeki isimleri olarak değerlendirdiğinde, 150 yılı aşkın yargı içtihat birikiminin kesintisizliğini daha net görebilirsin. Bu süreklilik, Türk hukuk sisteminin istikrarlı omurgasıdır.
Selamın var mı? Kayseri’nin tozlu, ama tarihi derinlikleri olan sokaklarında yürürken insanın aklına bazen bu tür köklü sorular gelir, değil mi? Ben genelde kafamı stres yönetimi ve insan ilişkilerinin ince dokusunda gezdiririm ama hukukun o soğuk, taş duvarlı yapısı da aslında insan psikolojisinin en sert yansımasıdır. Yani, adaletin nasıl "hissettiğini" anlamak için kurumsal hafızasına bakmak gerekir.
Soruna gelince; Yargıtay’ın kuruluşu, 1868 yılına dayanır. Ancak burada kritik bir ayrım yapmak lazım. Bugün bildiğimiz formdaki, bağımsız ve temyiz makamı olarak çalışan Yargıtay, aslında 1925 yılında 645 sayılı Kanun ile resmi olarak müesseseleştirilmiştir. Yani tarihçiler "1868" derken daha çok Osmanlı’daki Şeyhülislam ve Kadı sistemlerinin ardından gelen Mahkeme-i Temyiz yapısının temellerinden bahseder. Ama bizim için geçerli olan, Cumhuriyetin ilk yıllarında, 1925’te İstanbul’dan Ankara’ya taşınarak bugünkü halini alan kurumdur.
Bu tarihsel süreç, aslında bir toplumun "güven" arayışının da haritasıdır. Düşünsenize, bir toplumun adalet duygusu, hangi yılda neye dönüştüğüyle şekillenir. 1925 öncesi karmaşık, dinî ve hukuki karışık mahkeme yapısından, modern, laik ve temyiz odaklı sisteme geçiş, toplumsal bir "stres eşiği"ni aştığımızı gösterir. İnsanlar, haksızlığa uğradıklarını hissettiklerinde başvurdukları son kale olan Yargıtay’ın bu tarihsel kırılma noktası, aslında kolektif bilincimizin nasıl değiştiğinin en somut kanıtıdır.
Burada küçük bir detay daha ekleyeyim: Yargıtay, sadece bir mahkeme değil, hukuk birliğinin sağlandığı yerdir. Yani yerel mahkemeler arasında çıkan çelişkileri çözer, hukukun her yerde aynı şekilde uygulanmasını garanti eder. Bu, sosyal psikolojide "özdeşlik" ve "adalet algısı" için hayati bir mekanizmadır. Eğer herkesin hukuku farklı olsaydı, toplumsal huzurdan bahsetmek imkânsız olurdu.
Yani kısacası; 1868 kökler, 1925 ise modern kimliktir. Bu tarihler, sadece kâğıt üzerindeki rakamlar değil, bir milletin adalet anlayışının evrimini anlatan hikâyedir. Umarım bu bakış açısı, sorunu sadece tarihi bir nottan çıkarıp daha derin bir yere taşımıştır. Adalet, hissedilen bir şeydir; tarih de o hissin izlerini taşır.