Ukrayna'daki savaş suçları: Rusya taraf değilken ICC yargılama yetkisini nasıl uyguluyor?

Question

Haberlerde sürekli üst düzey Rus komutanların Ukrayna'da işlenen savaş suçları nedeniyle yargılanmasının gündemde olduğunu görüyorum. Ancak Rusya, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin Roma Statüsü'ne taraf bir ülke değil. Bu durumda Mahkeme, bu kişileri nasıl yargılayabiliyor ve yargılama süreci tam olarak nasıl işliyor, bu hukuki mekanizma kafamı kurcalıyor.

Answer 1

Değerli okuyucularım, uluslararası hukukun ve adaletin karmaşık labirentlerinde yolumuzu bulmak bazen gerçekten zorlayıcı olabilir. Özellikle Ukrayna'daki savaşla birlikte gündeme gelen savaş suçları iddiaları ve Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) süreci, birçok kişinin zihninde soru işaretleri yaratıyor. Bana yönelttiğiniz "Ukrayna'daki savaş suçları: Rusya taraf değilken ICC yargılama yetkisini nasıl uyguluyor?" sorusu da tam da bu karmaşanın kalbine işaret ediyor. Bu çok yerinde ve önemli bir sorudur, gelin bu hukuki mekanizmayı birlikte aydınlatalım.

Giriş: Hukuk ve Adaletin Peşinde

Uluslararası Ceza Mahkemesi, dünyanın en ciddi suçlarını – soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu – soruşturmak ve kovuşturmak üzere kurulmuş bağımsız bir yargı kurumudur. Amacı, bu tür suçların cezasız kalmamasını sağlamak ve uluslararası adaleti temin etmektir. Ancak, Rusya'nın Roma Statüsü'ne taraf olmaması, gerçekten de ilk bakışta bir paradoks gibi duruyor. "Peki o zaman nasıl oluyor da Rus üst düzey komutanlar hakkında yargılama kararları çıkabiliyor?" diyorsunuz, haklısınız. İşte bu noktada ICC'nin yargı yetkisi mekanizmasını derinlemesine anlamamız gerekiyor.

Rusya Taraf Değilken Nasıl Mümkün Oluyor? Yargı Yetkisinin Anahtarı

Evet, doğru. Rusya Federasyonu, ICC'nin kuruluş belgesi olan Roma Statüsü'ne taraf bir ülke değildir. Hatta 2016'da, Kırım'ın ilhakı ve Doğu Ukrayna'daki gelişmelerle ilgili ön incelemelerin ardından Statü'den imzasını geri çektiğini duyurmuştur. Normal şartlarda, bir ülkenin taraf olmaması, o ülke vatandaşlarının işlediği suçlar üzerinde ICC'nin doğrudan yargı yetkisini kullanmasını engellerdi. Ancak Ukrayna vakası, Roma Statüsü'nün dahi öngördüğü istisnai bir mekanizma sayesinde farklılaşıyor.

Ukrayna'nın Deklarasyonları: Hukuki Kapının Aralanması

Buradaki kilit nokta, Ukrayna'nın kendisinin ICC'nin yargı yetkisini kabul etmesidir. Roma Statüsü'nün 12. maddesinin 3. fıkrası, taraf olmayan bir devletin, kendi topraklarında işlenen suçlarla ilgili olarak Mahkeme'nin yargı yetkisini tek taraflı bir deklarasyonla kabul etmesine olanak tanır. Ukrayna, bu mekanizmayı iki kez kullandı:

1. İlk Deklarasyon (2014): Mart 2014'te Ukrayna, ülkesinde 21 Kasım 2013 ile 22 Şubat 2014 tarihleri arasında işlendiği iddia edilen suçlarla ilgili olarak ICC'nin yargı yetkisini kabul etti. Bu, özellikle Maidan olayları sırasındaki insan hakları ihlallerini kapsıyordu.
2. İkinci ve Genişletilmiş Deklarasyon (2015): Daha sonra, Nisan 2015'te Ukrayna, bu deklarasyonun kapsamını genişletti. 20 Şubat 2014'ten itibaren işlenen tüm suçlar için ICC'nin yargı yetkisini kabul ettiğini bildirdi. Bu deklarasyon, süresiz olarak geçerli olup, Kırım'ın ilhakı ve Donbas'taki çatışmalar da dahil olmak üzere ülkenin doğusundaki ve genelindeki tüm yeni suç iddialarını kapsayacak şekilde tasarlandı.

İşte tam da bu ikinci deklarasyon, Rusya'nın taraf olmamasına rağmen ICC'nin Ukrayna topraklarında işlenen iddia edilen suçlar üzerinde yargı yetkisini kullanmasının temelini oluşturur. Ukrayna, kendi toprakları üzerinde işlenen suçlar için "Mahkeme gelsin, benim adıma bu suçları soruşturup yargılasın" demiş oluyor.

Toprak Esası Yargı Yetkisi: Kimin Yaptığı Değil, Nerede Yapıldığı Önemli

ICC'nin yargı yetkisi, genellikle iki ana esasa dayanır:

1. Suçun İşlendiği Yer (Toprak Esası): Suç, Roma Statüsü'ne taraf bir devletin topraklarında işlenmişse.
2. Suçu İşleyenin Vatandaşlığı (Kişi Esası): Suçu işleyen kişi, Roma Statüsü'ne taraf bir devletin vatandaşı ise.

Ukrayna örneğinde, Rusya taraf olmadığı için ikinci esas (kişi esası) uygulanamaz. Ancak birinci esas, yani toprak esası yargı yetkisi devreye giriyor. Suçlar Ukrayna topraklarında işleniyor ve Ukrayna bu suçlarla ilgili olarak ICC'nin yargı yetkisini kabul etmiş durumda. Bu durum, iddia edilen faillerin (Rus vatandaşları dahi olsalar) bu yargı yetkisine tabi olmalarını sağlıyor. Yani, suçu işleyenin milliyeti değil, suçun nerede işlendiği ve o yer devletinin Mahkeme'nin yetkisini kabul edip etmediği belirleyici oluyor.

Soruşturma Süreci ve Tutuklama Emirleri

Ukrayna'nın bu deklarasyonlarının ardından, ICC Başsavcısı Karim Khan, Ukrayna'daki durumu bizzat incelemeye başladı. Çok sayıda uluslararası kuruluş ve devlet tarafından yapılan sevkler de bu süreci hızlandırdı.

1. Soruşturmanın Başlaması: Başsavcı, delil toplama, tanık ifadeleri alma, olay yerlerini inceleme ve uluslararası hukuk ihlallerini değerlendirme sürecini başlattı. Bu süreç son derece titiz ve detaylı bir çalışmayı gerektiriyor.
2. Delil Toplama: Uydu görüntüleri, sosyal medya verileri, tanık ifadeleri, bağımsız medya raporları, sivil toplum örgütlerinin bulguları gibi çok çeşitli kaynaklardan deliller toplanır. Burada örneğin, Buça'daki katliamlar, Mariupol'deki hastane ve tiyatro saldırıları, sivil altyapıya yönelik saldırılar gibi somut vakalar incelenir.
3. Tutuklama Emirleri: Yeterli delil toplandıktan ve Mahkeme Öncesi Daire tarafından onaylandıktan sonra, şüpheliler hakkında tutuklama emirleri çıkarılır. Mart 2023'te, Mahkeme, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çocuk Hakları Komiseri Maria Lvova-Belova hakkında Ukrayna'dan çocukların yasadışı bir şekilde sınır dışı edilmesi ve transfer edilmesi suçlamasıyla tutuklama emri çıkardı.

Bu tutuklama emirleri, sadece bir sembolik adım değildir; aynı zamanda uluslararası hukukta önemli bir emsal teşkil eder ve ilgili kişilerin gelecekteki hareket alanlarını kısıtlar. Roma Statüsü'ne taraf olan 123 ülkenin herhangi birine seyahat etmeleri durumunda tutuklanma riskiyle karşı karşıya kalacaklardır.

Zorluklar ve Uygulama Mekanizması

Elbette, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin kendi bir polis gücü veya hapishanesi yoktur. Tutuklama emirlerinin uygulanması, tamamen taraf devletlerin işbirliğine bağlıdır. Rusya, bu kararları tanımadığı ve işbirliği yapmadığı sürece, bu kişilerin doğrudan Mahkeme önüne çıkarılması mümkün olmayabilir.

Ancak bu durum, ICC'nin çabalarının boşa olduğu anlamına gelmez:

• Cezasızlığın Önlenmesi: ICC, en üst düzeyde dahi olsa, kimsenin savaş suçlarından sorumlu tutulmaktan kaçamayacağı mesajını verir. Bu, uluslararası hukukun gücünü gösterir.
• Mağdurlar İçin Adalet: Mağdurlar ve onların aileleri için, adalet arayışında önemli bir adımdır.
• Diplomatik ve Siyasi Baskı: Tutuklama emirleri, uluslararası toplum üzerinde diplomatik ve siyasi bir baskı unsuru oluşturur.
• Uzun Vadeli Etki: Uluslararası hukuk süreçleri genellikle uzun solukludur. Gelecekteki siyasi değişimler veya uluslararası ilişkilerdeki dönüşümler, bu tutuklama emirlerinin uygulanmasına olanak tanıyabilir.

Sonuç: Hukukun Evrensel Gücü

Sevgili okuyucum, gördüğünüz gibi Ukrayna örneği, uluslararası hukukun karmaşık ama bir o kadar da esnek ve güçlü mekanizmalarını gözler önüne seriyor. Rusya'nın Roma Statüsü'ne taraf olmaması, Ukrayna'nın akıllıca kullandığı hukuki bir mekanizma sayesinde ICC'nin yargı yetkisini kullanmasına engel olamıyor. Ukrayna'nın kendi topraklarında işlenen suçlarla ilgili olarak Mahkeme'nin yetkisini kabul etmesi, kapıyı aralamış ve savaş suçları iddialarının soruşturulması için uluslararası bir yol açmıştır.

Bu durum, uluslararası adaletin sadece kağıt üzerinde kalan bir ideal olmadığını, bilakis somut adımlarla hayata geçirilebilen bir gerçeklik olduğunu gösteriyor. Zorluklara rağmen, Uluslararası Ceza Mahkemesi gibi kurumlar, cezasızlık kültürünü ortadan kaldırma ve insanlığa karşı işlenen en ciddi suçlardan sorumlu olanları hesap vermeye çağırma konusunda hayati bir rol oynamaya devam edecektir. Bu süreç, sadece Ukrayna için değil, tüm dünya için uluslararası hukukun üstünlüğünün korunması adına büyük önem taşımaktadır.

Answer 2

Sevgili okuyucularım,

Ukrayna'da yaşanan trajik savaşın, uluslararası hukuk ve adalet mekanizmaları üzerindeki etkisi, hepimizin zihinlerini meşgul eden önemli bir konu haline geldi. Özellikle Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC)'nin, Rusya'nın taraf olmadığı bir durumda dahi, üst düzey Rus yetkililer hakkında savaş suçlarından yargılama yetkisini nasıl kullandığına dair kafanızdaki soru işaretlerini çok iyi anlıyorum. Haberlerde bu konuyu sürekli görüyorsunuz ve bu durum, uluslararası hukukun inceliklerini bilmeyen herkes için kafa karıştırıcı olabilir.

Ben de bu karmaşık meseleyi, bir uzman bakış açısıyla, adım adım açıklamak ve bu hukuki mekanizmanın perde arkasını aydınlatmak istiyorum. Gelin, birlikte bu önemli konuyu derinlemesine inceleyelim.

Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) ve Roma Statüsü: Temel Bir Çerçeve

Öncelikle, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin ne olduğunu ve nasıl çalıştığını hatırlayalım. ICC, soykırım, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçu gibi en ciddi uluslararası suçları işleyen kişileri yargılamak amacıyla 2002 yılında kurulmuş kalıcı bir mahkemedir. Yetkisini, "Roma Statüsü" adı verilen uluslararası bir antlaşmadan alır. Normal şartlarda, bir devletin ICC'nin yargı yetkisini kabul etmesi için bu statüyü onaylaması ve taraf olması gerekir.

Ancak burada kritik bir nokta var: Rusya, Roma Statüsü'nü imzalamış olsa da, daha sonra imzasını geri çekmiş ve bu statüye taraf olmamıştır. Bu durum, "Peki o zaman nasıl yargılayabiliyor?" sorusunu haklı olarak akla getiriyor. İşte cevabı, uluslararası hukukun esnek ve bazen dolaylı işleyen mekanizmalarında gizli.

Ukrayna'nın Anahtar Rolü: Yetki Kabul Bildirimi

ICC'nin Ukrayna'daki suçlarla ilgili yargılama yetkisini kullanabilmesinin temelinde, Ukrayna'nın kendisinin attığı kritik bir adım yatar. Ukrayna, tıpkı Rusya gibi, Roma Statüsü'ne taraf bir ülke değildir. Ancak Roma Statüsü'nün 12(3) maddesi, taraf olmayan bir devletin, kendi topraklarında işlenen suçlarla ilgili olarak Mahkeme'nin yargı yetkisini kabul edebileceği bir mekanizma sunar.

Ukrayna, bu maddeyi kullanarak Mahkeme'ye iki kez bildirimde bulunmuştur:
1. İlk bildirim (2014): Ukrayna, 2013 Kasım ayından itibaren kendi topraklarında işlenen suçlarla ilgili olarak ICC'nin yargı yetkisini kabul ettiğini bildirmiştir. Bu, özellikle Kırım'ın ilhakı ve Donbas'taki ilk olaylar bağlamında atılmış bir adımdı.
2. İkinci bildirim (2015): Ukrayna, yargı yetkisini daha da genişleterek, 2014 Şubat ayından itibaren devam eden bir şekilde topraklarında işlenebilecek tüm suçlar için ICC'nin yargı yetkisini kabul ettiğini bildirmiştir. Bu ikinci bildirim, herhangi bir zaman sınırı olmaksızın, Ukrayna topraklarında işlenen suçları kapsamaktadır.

İşte can alıcı nokta tam da burası: Ukrayna'nın bu bildirimi yapmasıyla birlikte, Mahkeme, Ukrayna topraklarında işlenen suçlarla ilgili olarak yargı yetkisini kazanmıştır. Bu yargı yetkisi, suçu işleyenin milliyetine bakmaksızın geçerlidir. Yani, bir Rus vatandaşı dahi olsa, Ukrayna topraklarında işlediği bir savaş suçu veya insanlığa karşı suç nedeniyle ICC tarafından yargılanabilir.

Başsavcının Yetkisi ve Soruşturmanın Başlaması

Ukrayna'nın yetki kabul bildirimlerinin ardından, ICC Başsavcısı Karim A.A. Khan, bu durumu değerlendirmiş ve Ukrayna'daki durumla ilgili ön soruşturma başlatmıştır. Rusya'nın 24 Şubat 2022'de Ukrayna'yı tam kapsamlı işgal etmesinin ardından, Başsavcı, durumun ciddiyeti ve iddia edilen suçların vahameti nedeniyle soruşturmayı hızlandırmıştır. 2 Mart 2022'de, 39 taraf devletin (ki aralarında Türkiye yok) Başsavcıya durumu resmen havale etmesiyle soruşturma resmi olarak başlamıştır. Bu havale, Başsavcının soruşturmayı hemen başlatmasına izin veren önemli bir adımdı.

Yargılama Süreci ve Karşılaşılan Zorluklar

Peki, bu hukuki mekanizma gerçek hayatta nasıl işliyor?
Kanıt Toplama: ICC Başsavcılığı, Ukrayna'da işlendiği iddia edilen savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve soykırım iddialarını araştırmak üzere sahada aktif olarak kanıt topluyor. Görgü tanıklarının ifadeleri, belge ve video kayıtları, uydu görüntüleri ve adli tıp raporları gibi pek çok farklı veri toplanmaktadır.
Tutuklama Emirleri: Yeterli kanıt bulunduğunda ve bir kişinin söz konusu suçlardan sorumlu olduğuna dair makul gerekçeler tespit edildiğinde, Başsavcı Mahkeme'den tutuklama emri çıkarılmasını talep eder. Mahkeme'nin Ön Yargılama Dairesi bu talepleri değerlendirir.
* En Somut Örnek: Putin ve Lvova-Belova Kararları: İşte burada, okuyucularımın kafasındaki "üst düzey Rus komutanlar" meselesine somut bir örnek verelim. 17 Mart 2023 tarihinde, ICC Ön Yargılama Dairesi, Rusya Federasyonu Başkanı Vladimir Putin ve Rusya'nın Çocuk Hakları Komiseri Maria Lvova-Belova hakkında, Ukrayna'nın işgal altındaki bölgelerinden çocukların yasadışı bir şekilde Rusya Federasyonu'na sınır dışı edilmesi (deportasyon) nedeniyle savaş suçu işledikleri gerekçesiyle tutuklama emri çıkardı. Bu karar, Mahkeme'nin yargı yetkisini nasıl uyguladığının en net göstergesidir. Bu kişiler, Ukrayna topraklarında işlenen bir suçla itham edilmektedir.

Zorluklar ve "Simgesel Adalet"

Elbette, bir tutuklama emrinin çıkarılması ile bu kişilerin fiilen Mahkeme önüne çıkarılması arasında büyük bir fark vardır. En büyük zorluk, tutuklama emirlerinin uygulanmasıdır. ICC'nin kendi polisi veya icra gücü yoktur. Tutuklama emirlerinin yerine getirilmesi, Mahkeme'ye taraf olan devletlerin iş birliğine bağlıdır.

Rusya, Roma Statüsü'ne taraf olmadığı için bu kararları tanımayacağını ve şüphelileri teslim etmeyeceğini açıkça belirtmiştir. Bu durumda:
Putin veya Lvova-Belova'nın, ICC'ye taraf olan 123 ülkeden herhangi birine seyahat etmesi durumunda tutuklanma riskiyle karşı karşıya kalacakları anlamına gelir. Bu, onlar için uluslararası arenada ciddi bir hareket kısıtlaması yaratır.
Mahkeme'nin bu kararları, uluslararası toplum nezdinde bu kişilerin ve Rusya'nın itibarını ciddi şekilde zedelemektedir. Bu, bir nevi "hapishanesiz hapis cezası" gibi işler ve uzun vadede diplomatik, ekonomik ve siyasi etkileri olacaktır.
* Bu durum, uluslararası ceza adaletinin bazen doğrudan fiziki sonuçlar yerine sembolik ve normatif sonuçlar üretebileceğinin önemli bir göstergesidir. Ancak bu, adaletin peşinde koşmaktan vazgeçildiği anlamına gelmez; aksine, adaletin uzun soluklu bir mücadele olduğunu ve normların pekiştirilmesinin önemini vurgular.

Tamamlayıcılık Prensibi: Son Çare Olarak ICC

ICC'nin bir diğer temel prensibi de tamamlayıcılıktır. Bu prensibe göre, ICC ulusal mahkemelerin bir alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Yani Mahkeme, ancak ulusal mahkemeler suçları soruşturmaya ve yargılamaya istekli veya gerçekten yetersiz olduklarında devreye girer. Rusya'nın kendi liderlerini veya askerlerini Ukrayna'da işlenen suçlardan dolayı yargılaması beklenmediği için, ICC'nin devreye girmesi bu tamamlayıcılık prensibiyle de uyumludur.

Sonuç: Uluslararası Adaletin Güçlü Ama Karmaşık Yüzü

Sevgili okuyucularım, gördüğünüz gibi Ukrayna'daki savaş suçları bağlamında ICC'nin yargı yetkisini kullanması, basit bir "taraf olup olmama" meselesinin ötesinde, uluslararası hukukun kendine özgü dinamikleri sayesinde mümkün olmaktadır. Ukrayna'nın 12(3) maddesi uyarınca yaptığı bildirimler, Mahkeme'nin Rus vatandaşları dahil olmak üzere Ukrayna topraklarında işlenen suçlarla ilgili yetki kazanmasının temelidir.

Bu süreç, uluslararası adaletin zorlu, yavaş ama bir o kadar da vazgeçilmez bir mücadele olduğunu göstermektedir. Bir devletin Roma Statüsü'ne taraf olmaması, o devletin vatandaşlarının uluslararası suçlar karşısında tamamen dokunulmaz olduğu anlamına gelmez. Özellikle başkalarının topraklarında suç işleniyorsa, uluslararası hukuk devreye girme potansiyeline sahiptir.

ICC'nin bu kararları, mağdurlar için umut ışığı olmaya devam ederken, gelecekte benzer suçları işlemeye meyilli olabilecek kişilere de net bir mesaj göndermektedir: Uluslararası hukuk her zaman yolunu bulur ve adalet eninde sonunda tecelli eder. Bu, dünya genelinde insan haklarının ve uluslararası insancıl hukukun korunması için atılmış çok değerli adımlardır.

Umarım bu detaylı açıklamalar, kafanızdaki soru işaretlerini gidermiş ve bu karmaşık konuyu daha anlaşılır hale getirmiştir. Unutmayalım ki, adaletin peşinde koşmak, hepimizin ortak sorumluluğudur.