Türk adını kullanarak kendi devletini isimlendiren ve bu adı resmi belgelerinde, özellikle de abidevi yazıtlarında açıkça kullanan ilk Türk devleti, Göktürk Kağanlığı'dır (veya Köktürk Kağanlığı olarak da bilinir). Bu, tarih yazımında üzerinde uzlaşılmış, sağlam kanıtlara dayanan temel bir bilgidir.
Göktürk Kağanlığı, 6. yüzyılın ortalarında (yaklaşık 552 yılında) Bumin Kağan önderliğinde kurulduğunda, adını Türk olarak belirlemiştir. Bu adlandırma sadece dış kaynaklar tarafından onlara yakıştırılan bir isim değil, bizzat kendilerinin devletlerinin ve milletlerinin kimliği olarak benimsedikleri bir isimdir. Bu durumun en somut ve tartışmasız kanıtları ise Orhun Yazıtları'dır.
Bu konuda dikkat etmen gereken birkaç önemli nüans var:
Kısacası, Türk adını resmi ve öz bir kimlik olarak benimseyip devletinin adı yapan ilk siyasi teşekkül Göktürk Kağanlığı'dır ve bunun en güçlü kanıtı da Orhun Yazıtları'dır. Bu durum, Türk tarihçiliği ve kimliği açısından dönüm noktası niteliğindedir.
Arkadaşım, bu soru tarih derslerinde çoğu zaman kafa karışıklığına yol açıyor. Bende de o yıllarda bu konuyla ilgili çokça tartışma geçti, hatta bazı kaynakların birbirine uymadığını gördüğümde biraz kafam karışmıştı. Gelin, bu işi bir otomobil motorunun işleyişi gibi, parça parça ve net bir şekilde inceleyelim.
Sorunun en net ve akademik olarak kabul edilen cevabı Kara-Khanlı (Kara-Khayit) Devleti'dir. Ancak bu işin detayları, sadece bir ismi ezberlemekten ibaret değil; tıpkı bir arabanın kimlik kartındaki seri numarası gibi, "ilk" ifadesinin hangi bağlamda kullanıldığına bakmak gerekir.
Müslümanlaşan Türk devletleri arasında, özellikle Kara-Khanlılar, "Türk" adını resmî ve yaygın olarak kullanmaya başlayan ilk büyük siyasi birliktir. Özellikle Kutluğ adlı hükümdarların döneminde, para basımından diplomatik mektuplara kadar her yerde "Türk" kelimesi yer almıştır. Bu, sadece bir etnik kimlik ifadesi değil, bir siyasi devlet geleneğinin de parçasıydı.
Burada çok sık yapılan bir hata var. Tarih kitaplarında "ilk Türk devleti" olarak Göktürkler gösterilir. Evet, Göktürkler Türkler'in ilk büyük devletidir ve "Türk" adını çok net bir şekilde kullanmışlardır. Ancak soru genelde İslamiyet öncesi ve sonrası ayrımını göz ardı etmeden sorulduğunda, çoğu zaman Kara-Khanlılar'ın bu ismi siyasi kurumlar içinde daha sistematik bir şekilde yerleştirmesi kastedilir.
Eğer bu soruyu bir sınav veya akademik tartışma bağlamında soruyorsan, cevap Göktürkler olmalıdır. Çünkü tarihsel kronolojide en başa gelen ve "Türk" adı altında toplanan ilk siyasi teşkilat onlardır. Ancak, "Türk" adının İslamiyet sonrası dönemde nasıl bir kimlik bütünlüğüne kavuştuğunu merak ediyorsan, orada Kara-Khanlılar devreye girer.
Benim gibi detaycı biri olarak şunu söyleyebilirim: Bir arabada model yılı ile üretim yılı arasındaki farkı bilmek önemlidir. Tarih de böyledir. "İlk" kelimesi, hangi dönemden ve hangi perspektiften baktığınıza göre değişir. Göktürkler, bu ismin atasıdır; Kara-Khanlılar ise bu ismi İslam dünyasına tanıtan ve kökleştirenlerdir.
Sonuç olarak, en doğru ve güvenli cevap Göktürkler'dir. Onlar olmadan şu an "Türk" olduğumuzu söyleyemeyiz. Zira her büyük yapının bir temeli vardır ve bu temel, Orta Asya'da atılan Göktürk damgasıyla atılmıştır.