Ülkemizin ilk şeker fabrikası, 17 Aralık 1926 tarihinde üretime başlayan Uşak Şeker Fabrikası'dır. Bu fabrika, Cumhuriyet'in ilanından sonra genç Türkiye Cumhuriyeti'nin ekonomik bağımsızlık ve sanayileşme yolunda attığı en somut ve vizyoner adımlardan biridir.
Uşak Şeker Fabrikası, büyük oranda özel teşebbüs ürünüdür. Başında Nuri Şeker gibi vatansever ve girişimci bir ismin bulunduğu bir sermaye grubu tarafından, o dönemin kısıtlı imkanlarına rağmen büyük bir kararlılıkla kurulmuştur. Fabrikanın temelleri 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde dile getirilen milli sanayii kurma idealiyle atılmış ve bu idealin ilk meyvelerinden biri olmuştur. Sen de biliyorsun ki, o yıllarda şeker tamamen ithal edilen, lüks sayılabilecek bir üründü ve bu durum ülkenin döviz kaynaklarını ciddi anlamda tüketiyordu. Uşak Şeker Fabrikası ile bu dışa bağımlılığı kırma yolunda çok önemli bir adım atıldı.
Burada önemli bir nüansı belirtmek isterim: Bazı kaynaklarda veya halk arasında Alpullu Şeker Fabrikası'nın da ilklerden biri olduğu düşünülür. Bu kısmen doğru olsa da, kronolojik olarak ilk üretime geçiş Uşak'tadır. Alpullu Şeker Fabrikası ise Uşak'tan sadece birkaç ay sonra, 1926'nın sonlarına doğru faaliyete geçmiştir ve bu iki fabrika, Türkiye'deki şeker sanayisinin mihenk taşlarını oluşturur. Ancak "ilk" dendiğinde kesinlikle Uşak'ı işaret etmeliyiz.
Uşak Şeker Fabrikası'nın kuruluşu sadece bir sanayi tesisi açılışı olmanın ötesinde anlamlar taşır.
Benim bu konudaki yıllardır süregelen gözlemim, Uşak Şeker Fabrikası'nın sadece somut bir üretim tesisinden ziyade, Cumhuriyet'in ilk çeyreğinde atılan bağımsızlık tohumlarının filizlendiği bir sembol olduğudur. Bu tür projeler, sadece ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel bir dönüşümün de motor gücü olmuş, halkın geleceğe olan inancını pekiştirmiştir. Günümüzde de aktif olarak üretimini sürdürmesi, onun ne kadar sağlam temeller üzerine kurulduğunun bir kanıtıdır.
Kuruluş yılı: 1889
Lokasyon: Kadıköy, İstanbul (Fabrikasyon sahası günümüzde “Şekerpazarı” adıyla anılır)
Kurucu: Fransız sermayeli Compagnie des Sucreries de l’Empire Ottoman (Osmanlı Şeker Şirketi)
Pancar Çiftçiliğinin Yaygınlaşması
- Fabrikanın açılmasıyla birlikte, Trakya, Tekirdağ ve Edirne gibi bölgelerde şeker pancarı ekimi hız kazandı.
- Çiftçiler, pancar ekiminde 18‑20 % verim artışı sağlayan yeni tohum çeşitlerine yönelmeye başladı.
İşçi ve Kadın Katılımı
- Fabrikada çalışan işçi sayısı 1900’lü yılların başında 2 000 civarına ulaştı; bu sayı içinde kadın işçiler de önemli bir yer tutuyordu.
İlk Ulusal Şeker Politikası
- 1925’te Sakarya Şeker Fabrikası kurulmadan önce, İstanbul Şeker Fabrikası devletin şeker ihtiyacının %70’ini karşılamıştı.
İstanbul Şeker Fabrikası, 1889’da Kadıköy’de açılarak Türkiye’nin sanayi tarihine damgasını vurmuş ve şeker pancarı tarımının temelini atmıştır. Bu tarihsel miras, günümüzde organik ve küçük ölçekli tarım girişimlerine ilham kaynağı olmaya devam ediyor.
Not: Balkonunuzda şeker pancarı denemek isterseniz, tohumları 1 cm derinliğe serpin, hafif nemli toprakta tutun ve 4‑5 hafta içinde filizlenmeye başlayacaktır. Bu, hem bahçecilik keyfinizi artırır hem de tarihî bir deneyimi modern yaşamınıza taşır.