Question

İran - Irak Savaşının sebebi nedir ?

Answer 1

İran-Irak Savaşı'nın temelinde birden fazla, birbiriyle iç içe geçmiş sebep yatıyor ve bu nedenlerin her biri savaşın başlamasında ve uzamasında kilit rol oynadı. Tek bir tetikleyici aramak yerine, resmin bütününü görmen gerekiyor.

1. İran İslam Devrimi'nin Tetikleyici Etkisi (1979)

Savaşın en doğrudan ve belirgin nedeni, 1979 İran İslam Devrimi'nin yarattığı bölgesel jeopolitik şoktur. Şah rejiminin yıkılmasıyla kurulan teokratik Şii yönetim, özellikle devrim lideri Ayetullah Humeyni'nin devrimi ihraç etme ve bölgedeki "yozlaşmış" Baas rejimlerini devirme çağrıları, Irak lideri Saddam Hüseyin için büyük bir tehdit oluşturdu. Irak'ın nüfusunun çoğunluğunun Şii olması, Saddam'ın kendi ülkesinde bir ayaklanma veya iç karışıklık korkusunu artırdı. Humeyni, Saddam'ı "kafir" bir lider olarak hedef gösteriyordu, bu da gerilimi dayanılmaz noktalara taşıdı.

2. Şattülarap Sınır Anlaşmazlığı ve Algier Antlaşması (1975)

Tarihsel olarak en önemli coğrafi sebep, Basra Körfezi'ne çıkışı sağlayan Şattülarap su yolu üzerindeki egemenlik tartışmasıydı. Nehir hattının neresinin sınır olacağı (kıyısı mı yoksa orta hattı mı – talveg) yıllarca anlaşmazlık kaynağıydı. 1975'te İran ile Irak arasında imzalanan Algier Antlaşması, Irak'ı Şattülarap'ın orta hattını sınır olarak kabul etmeye zorlamış ve bu durum, Saddam için ulusal onuruna yapılmış büyük bir aşağılama ve geçici bir taviz olarak algılanmıştı. İran'daki devrimle beraber ülkenin zayıfladığını düşündüğü an, bu antlaşmayı yırtıp atarak eski statüyü geri kazanmak için bir fırsat gördü.

3. Bölgesel Hegemonya ve Saddam'ın Şahsi Hırsları

İran Şah döneminde bölgenin güçlü askeri ve siyasi aktörüydü. Devrim sonrası İran'ın iç karışıklıklarla ve uluslararası izolasyonla meşgul olması, Saddam Hüseyin için bölgesel liderlik boşluğunu doldurma ve Irak'ı Körfez'in yeni süper gücü yapma fırsatı doğurdu. Kendisini Arap dünyasının savunucusu olarak konumlandırarak, İran'ın "Fars ve Şii yayılmacılığına" karşı bir kalkan olma vizyonu taşıyordu. Kendi kişisel gücünü ve Baas rejiminin otoritesini pekiştirme arzusu da bu hamlenin önemli bir parçasıydı.

4. Etnik ve Mezhepsel Gerilimlerin Kullanımı

Irak içinde Sünni azınlığın iktidarda olduğu ve Şii çoğunluğun dışlandığı yapı, İran'ın Şii devrim çağrılarıyla daha da hassas hale geldi. Saddam, İran'ın Irak'taki Şii ayaklanmalarını kışkırtmasından ciddi endişe duyuyordu. Aynı zamanda, her iki taraf da diğer ülkedeki azınlık gruplarını (İran'daki Araplar, Irak'taki Kürtler) kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya çalıştı. Bu karşılıklı iç işlerine müdahale teşebbüsleri, savaş öncesi tansiyonu sürekli artırdı.

Özetle, savaş, İran İslam Devrimi'nin tetiklediği ideolojik ve rejim farklılıkları, Irak'ın 1975 Algier Antlaşması'ndan duyduğu rahatsızlık, Saddam'ın bölgesel liderlik hırsı ve her iki ülkedeki iç siyasi/etnik/mezhepsel dinamiklerin karmaşık birleşimi sonucunda patlak vermiştir. Saddam, devrimin İran'ı zayıflattığına inanarak, 1980 Eylül'ünde kapsamlı bir askeri harekatla saldırdı, ancak beklediği hızlı zaferi asla elde edemedi.