Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyıl sonlarında ve 20. yüzyıl başlarında Sened-i İttifak antlaşması, teknik olarak tek bir ülke ile değil, Avrupa’nın büyük beş imparatorluğuyla yapılmıştır. Bu devletler; İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya-Macaristan ve İtalya’dır.
Bu antlaşmanın arkasındaki mantığı ve püf noktalarını doğru anlamak için "ittifak" kelimesinin burada klasik bir müttefiklikten farklı olduğunu bilmelisin. Sened-i İttifak, 1857 tarihli Hatt-ı Hümayun’un (İstanbul Senedi) hayata geçirilmesi ve Osmanlı topraklarındaki Hristiyan azınlıkların haklarının korunması amacıyla oluşturulmuş bir tür "denetim mekanizması"dır.
Bu beş devlet, 1856 Paris Antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu’nun toprak bütünlüğünü ve siyasi varlığını resmi olarak garanti altına alan ülkelerdi. Yani aslında Osmanlı’nın bağımsızlığına bu ülkeler kefil olmuştu. Sened-i İttifak ise bu kefaletin pratikteki işleyişini düzenleyen, azınlık sorunlarında bu beş ülkenin ortak müdahale hakkı tanıyan bir protokoldü.
Birçok kaynakta bu belgeyi "Osmanlı’nın ittifakı" olarak geçiştirirler, ancak bu yanıltıcıdır. Asıl durum şudur:
Düşün ki evinin güvenliği için 5 komşuna anahtar veriyorsun ve "Bir şey olursa hepimiz birlikte bakarız" diyorsun. Ama o komşulardan biri evine saldırırsa, diğerlerinin bunu engellemek için hızlı ve kararlı hareket etmesi gerekir. Sened-i İttifak’ın zayıf halkası da tam olarak burasıydı; büyük güçlerin kendi aralarındaki çıkar çatışmaları, Osmanlı lehine bir koruma kalkanı oluşturmak yerine, Osmanlı’yı aşındıran bir baskı aracı haline gelmiştir.
Kısacası, bu antlaşma Osmanlı’nın İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya-Macaristan ve İtalya ile yaptığı, azınlık haklarının denetlenmesine dayalı, emperyalist bir denge politikasının sonucudur.
Senedi İttifak Antlaşması, 1535 yılında Osmanlı Devleti ile Safevi Devleti (İran) arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma, iki imparatorluğu birbirine düşman eden uzun süreli ve kanlı savaşlara son vermesi açısından tarihimizde son derece kritik bir dönüm noktasıdır.
Antlaşmayı imzalayan taraflar, Osmanlı tarafında Sultan Kanuni Sultan Süleyman ve Safevi tarafında ise Şah Tahmasp'tır. Bu süreç, özellikle 1514 Çaldıran Savaşı sonrası başlayan ve yüzyıllarca sürecek olan Osmanlı-Safevi rekabetinin bir yansımasıdır. İki taraf da doğu sınırlarındaki huzursuzluktan ve sürekli askeri harcamalardan yorulmuş durumdaydı.
Bu antlaşmanın en önemli maddesi, Sınırların net olarak belirlenmesiydi. Antlaşma öncesi dağlık ve belirsiz olan sınır çizgisi, bu antlaşmayla birlikte somut bir hale geldi. Buna göre:
Osmanlı Devleti, Kars, Erzurum ve Tebriz'in batısındaki toprakları kontrol edecekti.
Safevi Devleti, ise Tebriz ve çevresindeki bölgeleri elinde tutacaktı.
Bu çizgi, Osmanlı-İran sınırının belirlenmesinde ilk kez resmi ve yazılı bir temel oluşturmuştur. Antlaşma, iki tarafın da birbirinin iç işlerine karışmamasını ve sınır ötesi isyanları desteklememesini öngörüyordu.
Bir otomotiv mühendisi olarak bakarsak, bu antlaşma tıpkı iki büyük şirket arasındaki stratejik ortaklık veya rekabet sınırını çizen bir sözleşme gibidir; hem maliyetleri (savaş harcamaları) azaltır hem de kaynakları (enerji, insan gücü) daha verimli kullanmayı sağlar.
Senedi İttifak, Osmanlı'nın doğudaki sınır güvenliğini sağlaması ve Avrupa'ya yönelmek için fırsat yaratması açısından büyük bir avantajdı. Ancak unutulmamalıdır ki bu barış kalıcı değildi. Sınır anlaşmazlıkları ve taht kavgaları nedeniyle daha sonra birçok kez bozulmuş ve yenilenmiştir. Yine de 1535'teki bu ilk resmi sınırlama, sonraki yüzyıllardaki sınır müzakerelerinin modeli olmuştur.
Kısacası, sorunun net cevabı: Safeviler (İran) ile yapılmıştır. Bu antlaşma, Osmanlı tarihinin en uzun süreli sınır anlaşmalarından birinin başlangıcıdır.