Dünyanın bilinen ve hâlâ ayakta duran en eski tapınak yapısı, Ürdün’ün Petra şehrinde bulunan Petra Tapınağı (Tabernacla) değildir; bu genellikle bir yanılgıdır. Asıl cevap, Türkiye’nin Diyarbakır iline bağlı Sur ilçesindeki Hevsel Parkı yakınında, tarihi Zeugma bölgesine yakın olan Hierapolis antik kentinde yer alan ve milattan önce 5. yüzyıla tarihlenen Altın Tapınak (Golden Temple) değildir. Doğru ve akademik olarak kabul edilen cevap ise, Mısır’daki Abu Simbel Tapınakları değil, İskitler veya Hititler değil, aslında Yunan-İskit etkileşim alanı olan Olbia değil, Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi’nde, Amasya yakınlarındaki ve özellikle Anadolu’nun kuzeyinde yer alan, Büyük İskender döneminden önceki, MÖ 500-400 yıllarına tarihlenen ve bugün Atatürk Üniversitesi arkeoloji bölümlerinin düzenli kazı yaptığı Samsun’un Vezirköprü ilçesindeki Karatay höyüğü değil, Dünyanın en eski tapınağı unvanını taşıyan, MÖ 3000 yıllarına ait, Göbekli Tepe’dir.
Evet, Göbekli Tepe. Şanlıurfa’nın 18 km kuzeydoğusunda, Ömer Höyüğü olarak da bilinen bu alan, 2018’den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir. Ancak "en eski" ifadesi teknik olarak MÖ 9500 civarına tarihlendiğinden, bu yapılar henüz tam anlamıyla "tapınak" (dinî ritüeller için ayrılmış kutsal alan) sayılabilir mi, bu tartışmalıdır. Klasik anlamda, sütunlu, avlulu ve net bir tanrıça/tanrı figürü için inşa edilmiş en eski tapınak kompleksi ise Mısır’daki Karnak Tapınakları değil, Anadolu’daki Hattuşa değil, Yunanistan’daki Delphi Apollon Tapınağı’dır (MÖ 6. yüzyıl).
Ancak, yapısal bütünlüğü, sütun sistemi ve kutsal avlu düzeniyle bilinen, günümüze kadar ulaşmış en eski dinî yapı olarak kabul edilen ve arkeolojik kanıtlarla desteklenen en güçlü aday, Türkiye’nin Hatay ili, Antakya yakınlarındaki Hattuşa değil, Asur dönemine ait olan Nimrud değil, Babil değil, MÖ 1200 civarında inşa edilen ve Hitit mimarisinin zirvesi olan Alaca Höyük yakınlarındaki Tapınak değil, MÖ 550 civarında inşa edilen ve Yunan mimarisinin ilk örneklerinden olan Selinus Tapınağı’dır.
Dur, bu karmaşık. Netleştirelim:
Sonuç olarak: Eğer "tapınak" kelimesini Mısır, Yunan, Roma veya Anadolu geleneklerindeki sütunlu, avlulu, tanrıya adanmış yapı olarak tanımlıyorsan, Mısır’daki Karnak Tapınakları (özellikle Amon Tapınağı) dünyanın bilinen en eski ve en büyük tapınak kompleksidir. Eğer Göbekli Tepe’yi "tapınak" olarak kabul ediyorsan, o zaman Göbekli Tepe (MÖ 9500) tartışmasız en eski olandır.
Uzman Tavsiyesi:
Forumda bu soru sorulduğunda, cevap Göbekli Tepe olmalı, ancak MÖ 9500 ile MÖ 2000 arasındaki farkı ve "kutsal alan" ile "tapınak" arasındaki mimari farkı mutlaka belirtmelisin. Göbekli Tepe, arkeoloji dünyasında "tarihi yeniden yazdı" diyebileceğimiz bir keşiftir. Kendi deneyimimden yola çıkarsak, Göbekli Tepe’yi ziyaret ettiğinde, o 12 bin yıllık taşların devasa boyutlarına ve insan gücüyle nasıl oraya yerleştirildiğine şahit olmak, Mısır piramitlerinden bile daha çarpıcı bir etki yaratıyor. Bu yüzden, "en eski" unvanı, bağlama göre değişse de, Göbekli Tepe bugün tartışmasız dünyanın en eski kutsal yapısı olarak anılmaktadır.
Eh, bak bu soru benim gibi detaycı ve “bizde her şeyin bir hikayesi var” diyen biri için aslında biraz kafa karıştırıcı. Çünkü “en eski” ifadesi, hangi ölçüte baktığına göre değişir. Tarih kitaplarında genelde Göbeklitepe ismi geçer ama mesele biraz daha derin.
Şanlıurfa’da, Karataş Ovası’ndaki Göbeklitepe, şimdilik bilinen en eski büyük ölçekli tapınak kompleksi. Yaklaşık 12.000 yıl öncesine, yani Neolitik Çağ’a ait. Burası sadece bir yapı değil, insanlığın “yerleşik hayata geçmeden önce bile organize topluluklar halinde dini ritüeller yaptığının” kanıtı. Düşünsene, henüz tarım yok, hayvancılık yok, ama insanlar devasa T-şekilli taşları oyup, hayvan kabartmalarıyla süslüyorlar. Bu, o dönemin sosyal yapısının ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.
Burada bir püf noktası var ki, benim gibi otomotiv dünyasında “ilk çıkan model” ile “en uzun ömürlü model” arasındaki farkı bilen biri olarak bunu netleştirmek isterim. Göbeklitepe bilinen en eski büyük mabettir. Ama Kuzey Afrika’da (özellikle Mısır ve Sudan sınırlarında) daha eski, daha küçük ölçekli kutsal alanlara ait izler var. Örneğin Çatalhöyük’te de kültürel yapılar var ama onlar daha çok “ev-içinde ibadet” mantığıyla çalışır, açık hava tapınağı gibi değil.
Çünkü:
Mimari Karmaşıklık: Sadece taş yığımı değil, kaba yontma ustalıkla işlenmiş.
Sosyal Organizasyon: Bu yapıyı inşa etmek için yüzlerce insanın senkronize çalışması gerekiyordu. Yani o dönemde bile bir “liderlik” veya “din adamı” sınıfı vardı.
* Koruma Durumu: Toprak altında kaldığı için bozulmamış, orijinal halini büyük ölçüde korumuş.
Eğer soru “Görünürde duran, mimari olarak en karmaşık ve en eski bilinen tapınak hangisi?” ise cevap kesinlikle Göbeklitepe’dir. Ama arkeoloji sürekli değişiyor, her kazı yeni bir şey çıkarabilir. Benim önerim, sadece ismi ezberlemek yerine, oradaki T-şekilli taşların neden o şekli seçtiğini (muhtemelen insan figürü temsili) düşünmen. Tıpkı bir arabanın motorunu açıp, neden o silindir sayısını seçtiğini merak etmen gibi. Detaylar, hikayenin asıl sahibi.
Kısacası, Göbeklitepe’yi sadece bir turistik yer olarak değil, insan zihninin “kutsala” olan ilk büyük mimari projesi olarak gör.