Başka ülkedeki terör örgütüne meşru müdafaa saldırısı ne zaman yasal?

Question

Televizyonda sık sık görüyoruz, bir ülke kendi topraklarına yönelik terör saldırıları sonrası komşu ülkenin egemenlik sahasında operasyonlar yapıyor. Bu tür durumlarda 'meşru müdafaa' hakkı ne kadar geniş? Özellikle de komşu devlet o örgütü kendi topraklarında barındırmıyorsa veya kontrol edemiyorsa, uluslararası hukuk buna nasıl bakıyor? Kendi toprak bütünlüğü ihlal edilmiş sayılmıyor mu bu durumda?

Answer 1

Merhaba değerli okuyucular,

Bugün sizlerle televizyon ekranlarında sıkça karşılaştığımız, hem uluslararası hukukun hem de vicdanların sınırlarında gezinen çok hassas bir konuyu ele alacağız: Başka bir ülkedeki terör örgütüne karşı meşru müdafaa saldırısı ne zaman yasal sayılır? Türkiye'nin ve bölgemizin gerçeği olan bu durum, uluslararası hukuk terminolojisinde en çok tartışılan ve en az uzlaşılan alanlardan biri. Gelin, bir uzman gözüyle bu karmaşık denklemi beraber çözelim.

Uluslararası Hukukun Kalbi: BM Şartı Madde 51 ve Meşru Müdafaa Hakkı

Öncelikle temelden başlayalım. Birleşmiş Milletler (BM) Şartı'nın 51. maddesi, uluslararası hukukun köşe taşlarından biridir. Bu madde, bir ülkenin silahlı saldırıya uğraması halinde, BM Güvenlik Konseyi harekete geçene kadar bireysel veya kolektif meşru müdafaa hakkını saklı tutar. Geleneksel olarak bu, bir devletin başka bir devletin ordusu tarafından saldırıya uğraması durumunda geçerliydi. Ancak dünya değişti, terör örgütleri devletler kadar hatta onlardan daha yıkıcı bir tehdit haline geldi. İşte sorun da tam burada başlıyor.

Peki, BM Şartı'nda terör örgütlerine karşı meşru müdafaa saldırıları net bir şekilde tanımlanmış mı? Ne yazık ki hayır. Bu durum, uluslararası hukukun "gri alanı" dediğimiz bir zeminde tartışmalara yol açıyor.

"Silahlı Saldırı" Tanımının Genişlemesi ve Terör Örgütleri

Geleneksel hukuk, "silahlı saldırıyı" devletlerin birbirine karşı eylemleri olarak tanımlarken, özellikle 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra bu tanımın devlet dışı aktörleri, yani terör örgütlerini de kapsayıp kapsamayacağı tartışılmaya başlandı. Çoğu ülke ve uluslararası hukuk yorumcusu, terör örgütlerinin belirli bir yoğunluk ve ölçekte gerçekleştirdiği saldırıları, bir devletin silahlı saldırı olarak algılayıp meşru müdafaa hakkını kullanmasını meşru kabul etmeye başladı.

Türkiye'nin uzun yıllardır mücadele ettiği terör örgütlerinin sınır ötesinden yaptığı saldırılar, bu tanımın ne kadar hayati olduğunu bizlere acı bir şekilde gösteriyor. Sınırlarımızın ötesindeki bir örgüt, kasıtlı olarak Türkiye'ye yönelik saldırılar düzenliyor, can kayıplarına neden oluyor ve kamu düzenini bozuyorsa, bu açıkça bir "silahlı saldırı" niteliği taşır.

Gri Alanın Kalbi: "İsteksiz ve Aciz" Doktrini (Unwilling or Unable Doctrine)

Şimdi gelelim can alıcı noktaya: Eğer komşu ülke, kendi egemenlik sahasındaki terör örgütünü ya barındırmıyorsa ya da kontrol edemiyorsa, uluslararası hukuk buna nasıl bakıyor? Bu senaryo, "isteksiz ve aciz" (unwilling or unable) doktrini olarak bilinir ve meşru müdafaa hakkının en çok tartışıldığı yerdir.

Bu doktrine göre, eğer bir devlet kendi topraklarından kaynaklanan ve başka bir devlete yönelik bir terör tehdidini engellemek için istekli değilse (unwilling) veya engelleme kapasitesine sahip değilse (unable), o zaman tehdit altındaki devlet, kendi güvenliğini sağlamak amacıyla o topraklar üzerinde meşru müdafaa hakkını kullanabilir.

• İsteksiz (Unwilling): Diyelim ki komşu devlet, terör örgütünün varlığından haberdar olmasına rağmen ona göz yumuyor, hatta destek veriyor veya durdurmak için gerekli siyasi iradeyi göstermiyor. Bu durumda, saldırıya uğrayan devletin meşru müdafaa kapsamında operasyon yapması daha güçlü bir hukuki zemine oturabilir.
• Aciz (Unable): Bazen de komşu devletin siyasi iradesi vardır, ancak o bölgedeki otoritesi zayıftır veya terör örgütüyle baş edecek askeri veya idari kapasitesi yoktur. Suriye'deki iç savaş ortamı veya Irak'ın bazı bölgelerindeki merkezi otorite zafiyeti bu duruma örnek gösterilebilir. İşte bu senaryoda da tehdit altındaki devletin, kendi sınırlarını korumak için harekete geçmesi zorunlu hale gelebilir.

Bu doktrin, bir yandan devletlerin egemenlik haklarını korurken, diğer yandan uluslararası barış ve güvenliği tehdit eden unsurlara karşı mücadeleyi meşru kılmaya çalışır. Ancak, "isteksiz" ve "aciz" tanımlamalarının objektif kriterlere bağlanması her zaman kolay değildir ve çoğu zaman siyasi yorumlara açıktır.

Operasyonların Şartları: Gereklilik ve Orantılılık

Bir devletin başka bir ülkedeki terör örgütüne karşı meşru müdafaa hakkını kullanabilmesi için iki temel ilkeye sıkı sıkıya bağlı kalması gerekir:

1. Gereklilik (Necessity): Yapılan operasyon, başka hiçbir çarenin kalmadığı, son başvuru yolunun olduğu durumlarda gerçekleşmelidir. Diplomatik girişimler, uluslararası işbirliği veya komşu devletin kendi imkanlarıyla tehdidi ortadan kaldırma çabaları sonuçsuz kalmış olmalıdır. "Daha az zarar veren veya alternatif bir çözüm var mıydı?" sorusuna "Hayır" yanıtı verilebilmelidir.
2. Orantılılık (Proportionality): Yapılan saldırının boyutu ve kapsamı, karşılaşılan tehdidin büyüklüğüyle orantılı olmalıdır. Amaç, tehdidi bertaraf etmek olmalı, bunun ötesine geçip komşu devletin egemenliğini kalıcı olarak ihlal etmek veya bölgesel istikrarsızlığı artırmak olmamalıdır. Sivillerin korunması, sivil altyapının hedef alınmaması bu ilkenin olmazsa olmazıdır. Yani, bir sinek öldürmek için balyoz kullanmamalısınız.

Bu iki ilke, uluslararası hukukun temelini oluşturur ve çoğu zaman operasyonların meşruiyetini belirleyen en kritik faktörlerdir.

Türkiye'nin Deneyimi ve Bölgesel Gerçekler

Türkiye olarak biz bu tartışmaların tam merkezinde yaşıyoruz. Sınırlarımızda yuvalanan terör örgütleri (PKK, YPG/PYD, DEAŞ gibi), yıllardır ülkemize yönelik saldırılar düzenlemekte, vatandaşlarımızı hedef almakta ve kamu güvenliğimizi tehdit etmektedir. Komşu ülkelerdeki otorite boşluğu veya kontrol zafiyeti, bu örgütlerin güçlenmesine ve ülkemize karşı daha büyük tehditler oluşturmasına zemin hazırlamıştır.

Fırat Kalkanı, Zeytin Dalı, Barış Pınarı gibi sınır ötesi operasyonlarımız, işte bu meşru müdafaa hakkı çerçevesinde, uluslararası hukukun gri alanlarında ama son derece haklı gerekçelerle gerçekleştirilmiştir. Bu operasyonlarda Türkiye, hem kendi güvenliğini sağlamayı hem de bölgeyi terörden arındırarak sivillerin güvenliğini temin etmeyi amaçlamıştır. Uluslararası hukuk, bu tür durumlarda devletlere kendi güvenliklerini sağlama sorumluluğu yükler. Elbette bu operasyonlar yapılırken gereklilik ve orantılılık ilkelerine azami ölçüde uyulması da ülkemizin temel yaklaşımıdır.

Uluslararası Hukukun Denge Arayışı: Egemenlik vs. Güvenlik

Peki, bu durumda komşu devletin toprak bütünlüğü ihlal edilmiş sayılmıyor mu? Evet, teknik olarak sayılıyor. Ancak burada uluslararası hukukun temel prensiplerinden ikisi karşı karşıya geliyor: devletlerin egemenlik ve toprak bütünlüğü ile devletlerin kendi vatandaşlarını ve topraklarını terörden koruma hakkı.

Uluslararası hukuk, bu iki temel prensip arasında bir denge kurmaya çalışır. Egemenlik kutsaldır, ancak bir devletin egemenlik hakları, kendi topraklarından kaynaklanan tehditleri engelleyemeyecek kadar zayıfladığında veya bu tehditlere göz yumduğunda, mağdur olan devletin meşru müdafaa hakkı devreye girer. Bu, egemenliğin mutlak ve sınırsız olmadığı, belirli durumlarda başka bir hakkın öncelik kazanabildiği istisnai bir durumdur.

Sonuç ve Uzman Bakışıyla Önerilerim

Görüldüğü gibi, "Başka ülkedeki terör örgütüne meşru müdafaa saldırısı ne zaman yasal?" sorusunun tek ve net bir cevabı yok. Ancak, uluslararası hukukun ve devletlerin ortak uygulamalarının oluşturduğu bir çerçeve mevcut.

Bir uzman olarak size önerilerim şunlar:

1. Son Çare Olmalı: Bu tür operasyonlar, tüm diplomatik ve işbirliği çabaları tükenmiş, tehdidin yakın ve somut olduğu durumlarda son çare olarak düşünülmelidir.
2. Sıkı Hukuki Çerçeve: Gereklilik ve orantılılık ilkelerine azami titizlikle uyulmalı, operasyonların hedefleri ve kapsamı net bir şekilde tanımlanmalıdır.
3. Kanıt ve Şeffaflık: Yapılan operasyonların nedenleri ve hedef seçimi hakkında güçlü kanıtlar sunulmalı, uluslararası topluma karşı şeffaf olunmalıdır.
4. Uluslararası Destek: Mümkünse, BM Güvenlik Konseyi'nin yetkilendirmesi veya geniş bir uluslararası koalisyonun desteği aranmalıdır. Bu, operasyonun meşruiyetini güçlendirir.
5. Humaniter Boyut: Operasyonlar sırasında sivil halkın korunmasına öncelik verilmeli, insani yardımlara erişim engellenmemelidir.

Unutmayalım ki, uluslararası hukuk durağan değil, sürekli evrilen bir yapıdır. Terörle mücadele gibi küresel sorunlar karşısında, devletlerin kendi güvenliklerini sağlama hakları ile uluslararası hukukun temel prensipleri arasında hassas bir denge kurmak zorundayız. Bu denge, hem Türkiye gibi terörle mücadele eden ülkeler için hem de bölgesel ve küresel barış için hayati öneme sahiptir.

Umarım bu kapsamlı analiz, konuya farklı bir bakış açısı sunmuştur. Güvenli ve huzurlu günler dilerim.