Osmanlı İmparatorluğu'nda ilk dış borç, 1854 yılında, Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında alınmıştır. Bu tarih, imparatorluğun mali tarihinde bir dönüm noktasıdır ve aslında dışa bağımlılığın başlangıcı olarak kabul edilir.
Osmanlı Devleti, Kırım Savaşı'na girerken, savaşın getirdiği olağanüstü masrafları karşılamakta zorlanıyordu. Geleneksel iç borçlanma yöntemleri (esham, hazine bonoları gibi) ve vergiler yetersiz kalmış, maliye büyük bir açıkla karşı karşıya kalmıştı. İşte bu noktada, savaşta müttefiki olan İngiltere ve Fransa'nın da baskı ve teşvikleriyle dış borçlanma yoluna gidildi.
Bu ilk dış borçlanma, sadece bir finansal işlem olmaktan çok öte, Osmanlı İmparatorluğu'nun ekonomik ve siyasi geleceğini derinden etkileyen bir adımdı.
Deneyimlerinden de rahatlıkla söyleyebilirim ki, Osmanlı'nın bu ilk dış borcu alışı, sadece bir miktar para girişi değil, aynı zamanda imparatorluğun gelişim patikasını değiştiren, Batılı güçlerin Osmanlı maliyesine doğrudan müdahale edebileceği bir kapı aralayan, uzun vadede telafisi zor sonuçlar doğuran kritik bir karardı. Osmanlı'nın kendi ayakları üzerinde durma mücadelesinin bu noktada ciddi bir darbe aldığını söyleyebiliriz.
Osmanlı tarihinin ekonomik dönüm noktalarından biri olan dış borç meselesi, aslında çoğu kişinin sandığından çok daha erken bir tarihe dayanır. Bir sporcu gibi bakarsak, bu durum tahtın "kondisyonunun" düşmeye başladığı ve dış destek arayışına girdiği an gibidir. Cevabı hemen verelim: Osmanlı Devleti ilk kez 1854 yılında, II. Abdülmejid döneminde dış borç almıştır.
Bu olay, 1853-1856 yılları arasında yaşanan Kırım Savaşı’nın finansman ihtiyacından doğmuştur. Devlet, Rusya’ya karşı İngiltere ve Fransa ittifakına katıldığı için masraflarını karşılayacak yeterli iç kaynağa sahip değildi. Bu nedenle, Londra ve Paris piyasalarından kredi çekmek zorunda kaldı. İlk olarak 1854’te 5 milyon sterlinlik bir borç alındı, ardından 1855’te 7 milyon sterlinlik ikinci bir borç daha eklendi.
Burada dikkat edilmesi gereken kritik nokta, Tanzimat Fermanı sonrasında devletin mali yapısının değişmesidir. Ordu modernleşirken, bürokrasi genişledi ve harcamalar patladı. Ancak gelirler bu artışa yetişemedi. Özellikle Kırım Savaşı, Osmanlı hazinesini tamamen boşalttı. Bu borçlar, o dönemde "gelişmiş" kabul edilen Batılı bankalarla yapılan ilk büyük ölçekli anlaşmalardı.
Madem konuya derinlemesine giriyoruz, sadece ilk borcu bilmek yetmez. 1854 ve 1855 borçları, aslında geridekilerin habercisiydi.
1875: II. Abdülhamid döneminde mali kriz zirveye ulaştı.
1881: Döviz borçlarını ödeyemeyen Osmanlı, Düyun-ı Umumiye (Genel Borçlar İdaresi)’ni kurmak zorunda kaldı. Bu, devletin bütçe gelirlerinin önemli bir kısmının doğrudan yabancı alacaklılara tahsis edildiği, egemenliğe ciddi müdahale niteliğinde bir yapıydı.
Bir sporcu olarak sabırsızlığı ve planlamayı biliyorum. Osmanlı yönetimi, kısa vadeli nakit ihtiyacını karşılamak için uzun vadeli bağımlılıklara girmişti. İlk borçlar (1854-55) henüz "kontrol altında" görülebilir ama iş Düyun-ı Umumiye’ye geldiğinde, devlet adeta bir maçın son dakikalarında topu rakibe kaptırmış gibiydi. Yani teknik olarak ilk dış borç 1854’te, II. Abdülmejid döneminde alınmıştır; ancak asıl felaket, bu borcun geri ödenememesiyle gelen yapısal bağımlılıktır.
Tarihi okurken sadece tarihleri değil, o tarihlerin arkasındaki "nedenleri" ve "sonuçları" görmek gerekir. Bu bakış açısı, hem spor hem de tarih analizinde işinizi görür.