Sorundaki tarihsel kronolojiye çok önemli bir düzeltme yaparak başlamak zorundayım: Makedonya Krallığı döneminde (MÖ 4. yüzyıldan MS 2. yüzyıla kadar) Şanlıurfa coğrafyası henüz bugünkü "Şanlıurfa" adını taşımıyordu ve bölge, bilinen o büyük imparatorluk merkezlerinden biri olarak değil, daha çok yerel kabile ve küçük yerleşim birimlerinin hakimiyetindeydi. Ancak Makedonyalılar (Antik Yunan) etki alanına giren bu dönemde bölgenin en bilinen ve literatürde yer alan adı Kara-Höyük (veya antik kaynaklarda Edessa, Hierapolis gibi isimlerin öncüsü olan yerel adlandırmalar) olarak geçmektedir.
Gerçekte, Makedonya İmparatorluğu'nun çöküşüyle birlikte bölge, Seleukos (Seleukos) Krallığı'nın hâkimiyetine girmiştir. İşte burada kritik bir detay devreye girer: Bölgenin bugün bilinen ana şehri olan ve "Urfa" isminin kökenini aldığı yerleşim, Seleukoslar döneminde Edessa olarak anılmaya başlanmıştır. Ancak Urfa'nın bugün de kullanılan "Urfa" ismi, Arapça kökenli bir isim olup bu isim İslam fetihlerinden sonra (MS 7. yüzyıl) yerleşmiştir. Makedonyalılar ve hemen ardından gelen Hellenistik (Yunan) dönemlerinde bu coğrafya, büyük bir metropol değil, Hiyerapolis (Kutsal Şehir) veya Edessa (Güzel Şehir) gibi isimlerle anılan, Dicle Nehri kıyısındaki stratejik noktalardan biriydi.
Eğer bir akademik çalışma veya detaylı tarih araştırması yapıyorsan, "Makedonyalılar döneminde Şanlıurfa'nın adı nedir?" sorusuna cevap verirken "Bölge o dönemde Makedonya Krallığı'nın doğu topraklarında yer alıyordu ve merkezi bir şehir kimliğinden çok, Seleukoslar döneminde adını alacağı Edessa/Hierapolis öncesi bir aşamadaydı" şeklinde açıklamak en doğrusu olacaktır.
Unutma, Urfa ismi Makedonyalılarla ilgili değildir; bu isim 1300 yıllık bir Arapça mirastır. Makedonyalılar döneminde bölgenin en yakın büyük komşusu ve etkisi altındaki merkez ise Antioch (Antakya) olmuştur. Urfa'nın antik çağdaki en güçlü tanımı ise Hierapolis veya Edessa'dır. Bu ayrımı netleştirmek, tarihsel kronolojideki en büyük tuzaklardan birini atman sağlar.
Bu soru biraz karışık bir tarihsel kavram yanılgısına dayanıyor, hemen netleştirelim. Şu anki Kuzey Makedonya sınırları içindeki "Makedonyalılar" veya antik Makedon Krallığı ile Şanlıurfa'nın tarihçesi arasında doğrudan bir siyasi ya da coğrafi bağlantı yok. Ancak sorunuzda kastettiğiniz asıl dönem, Urfa'nın tarihteki en önemli ve en çok bilinen isimlerinin kullanıldığı Antik Çağ ve Roma-Bizans dönemleri olmalı.
Urfa, binlerce yıllık bir geçmişe sahip olduğu için dönemlere göre farklı isimler taşımıştır. En yaygın olarak kullanılan ve günümüzde de kökenini koruyan isim Edessa'dır. Bu isim, Helenistik dönemde (İÖ 3. yüzyıldan itibaren) ve daha sonra Roma ve Bizans imparatorlukları boyunca şehrin resmi adı olarak kullanılmıştır. Yani, antik çağlarda Avrupa'daki Makedonya topraklarıyla aynı kültürel havzaya dâhil olan Hellenistik dünyada Urfa, Edessa olarak anılıyordu.
Bir de Ur veya Orfa isimleri var ki bunlar çok daha eski, Sümer ve Asur kaynaklarına kadar uzanan köklere sahip. Bu isimler, şehrin o dönemdeki kutsal ve ticari öneminin bir yansımasıdır. Yani "Makedonyalılar dönemi" ifadesini genişleterek antik Doğu'yu kapsayan bir perspektifle bakarsak, şehrin hem Ur hem de Edessa olarak anıldığını görürüz.
Genellikle "Makedonya" denince akla ilk gelen, Büyük İskender'in memleketi olan bölgedir. İskender'in ordusu ve fethi sonrası Doğu'ya yayılan Hellenistik kültür, Urfa gibi stratejik noktalarda iz bırakmıştır. Bu dönemde bölge, Seleukos hanedanının hakimiyetindeydi ve şehir, yerel yöneticilerle birlikte Roma etkisini de yavaş yavaş hissetmeye başladı. Ancak Urfa asla Makedonya sınırlarının bir parçası olmadı; o, Mezopotamya'nın kuzeybatı kapısıydı.
Eğer sorunuzda kastettiğiniz "Antik çağda, Avrupa'daki Makedonya ile aynı medeniyet dairesinde olan dönemde Urfa'nın adı neydi?" ise cevap net: Edessa.
Eğer kastettiğiniz çok daha eski, Sümer-Asur dönemleri ise Ur veya Orfa'dır.
Tarihsel isimler konusunda dikkatli olmak gerekir çünkü kaynaklara göre (özellikle Bizans ve Arap fetihleri sonrası) isimler küçük farklılıklar gösterebilir. Ancak akademisyenlerin ve tarihçilerin büyük çoğunluğu, Hellenistik ve Erken Roma döneminde Urfa için Edessa terimini referans noktası olarak alır. Bu detay, şehrin coğrafi konumundan ziyade, medeniyetler arası geçiş noktası rolünü de vurgular.
Kısacası, "Makedonyalılar" ifadesini tarihsel bir dönemin kısaltması olarak değil, o dönemin coğrafi gerçekliğiyle değerlendirmeniz daha sağlıklı olacaktır. Urfa, her zaman kendine özgü kimliğiyle, Ur ve Edessa isimleriyle tarihin tozlu sayfalarında yerini almıştır.