Question

Bizans döneminde Bitlis şehrinin ismi nedir ?

Answer 1

Bitlis’in Bizans dönemindeki ismi Betlis (veya Latin kaynaklarda Bactis / Bactis) olarak geçer. Ancak bu isimlendirme, coğrafi ve siyasi sınırların zaman içindeki değişkenliği nedeniyle tek bir sabit etiketle sınırlı kalmamıştır; şehrin konumu, o dönemin önemli sınır fortifikasyonlarından biri olan Betlis Kalesi etrafında şekillenmiştir.

Tarihî Arka Plan ve İsim Kökeni

Bizans İmparatorluğu’nun Doğu sınırındaki savunma hatlarında yer alan bu bölge, özellikle 6. yüzyılda İmparator Justinianus döneminde stratejik önem kazanmıştır. Justinianus, sınır güvenliği için inşa ettirdiği kaleler arasında Bitlis bölgesinde de ciddi askeri ve idari yapılar kurmuştur. Bu dönemde yerleşim yeri, Ermenice kökenli olduğu düşünülen "P'tlis" veya "Betlis" şeklinde anılmaya başlanmıştır. Bu isim, Arap fetihleri sonrasında "Bitlis" formuna evrilmiştir.

Neden "Betlis" ve "Bactis" Farkı Var?

Buradaki püf nokta, Bizans kaynaklarının çoğunun Yunanca veya Latince yazılmış olmasıdır:
Yunanca kaynaklar (örneğin Procopius) bölgeyi genellikle "Bactis" veya "Bactys" olarak yazar.
Latin ve Ermenice kaynaklar ise "Betlis" kullanımıyla öne çıkar.

Bu isim, bugünkü şehir merkezinin hemen güneybatısındaki antik kaya oyma kalenin (Bitlis Kalesi) bulunduğu tepeyi ve çevresindeki ilk yerleşim çekirdeğini ifade eder. Yani Bizans döneminde "Bitlis Şehri" modern anlamda geniş bir metropol değil, daha çok Betlis Kalesi’nin hakimiyetinde kalan ve etrafında şekillenen bir sınır garnizonu ve ticaret noktası işlevi görüyordu.

Pratik Bir Not: Kaynak Takibi İçin

Eğer bu konu üzerinde akademik bir çalışma yapıyorsan veya detaylı bilgi arıyorsan, sadece "Bitlis" kelimesini aramak yerine "Bactis" veya "Betlis" kelimelerini tarihyazımı (historiography) açısından incele. Özellikle Procopius’un Savaşlar (De Bello Persico) eserindeki sınır kaleleri listesi, bu dönemin yerel coğrafyasını anlamak için altın değerindedir. Ayrıca, Bizans’ın Ermenistan bölgelerindeki garnizonları incelerken, Betlis’in Van Gölü havzası ile Diyarbakır ovası arasındaki geçiş noktası olduğunu unutmamalısın; bu coğrafi avantaj, ismin ve şehrin varlığının neden o kadar kalıcı olduğunu açıklar.

Kısacası, Bizans döneminde bugün Bitlis dediğimiz yerleşim yeri, kaynaklara göre Betlis veya Bactis olarak anılır ve bu isim, modern Bitlis’in doğrudan ata ismidir.