Question

Tokat şehrinin Moğollar dönemindeki ismi nedir ?

Answer 1

Tokat’ın Moğollar dönemi olarak nitelendirilen ve özellikle İslam fetihlerinden sonra kurulan beylikler devrindeki asıl ve bilinen adı Tokat'tır. Ancak buradaki kritik püf nokta, şehrin günümüzdeki "Tokat" isminin kökeni ve Moğol etkisiyle ilişkili olabilecek diğer tarihsel isimler arasındaki kafa karışıklığıdır.

Tarihsel İsim Kökeni ve Moğol Etkisi

Tokat ismi, Moğol İmparatorluğu'nun Anadolu'ya nüfuz etmesiyle birlikte yerleşen Türk-Moğol unsurlarının dilinden gelmektedir. Birçok tarihçi ve dilbilimci, bu ismin Moğolca'daki "Tokta" (Toprak, yeryüzü, vatan) veya "Tukut" (Yok etmek, yokluk) kelimelerinden türediğini belirtir. Bu bağlamda, Moğol döneminde şehir zaten halk arasında ve idari kayıtlarda Tokat olarak anılıyordu. Yani "Moğollar dönemindeki farklı bir gizemli isim" gibi bir durum söz konusu değildir; isim kökeni Moğolca olsa da kullanım biçimi aynı kalmıştır.

Sık Karıştırılan "Kıraç" ve "Erkile" İsimleri

Forumlarda bu konu hakkında en çok yapılan hata, Tokat ile Kıraç veya Erkile isimlerini karıştırmaktır:
Kıraç: Tokat'ın eski bir adıdır ve daha çok Selçuklu ve erken Osmanlı kaynaklarında geçer. Moğol dönemiyle doğrudan eşleşmez.
Erkile: Bu isim ise Tokat'ın bağ mevkiine veya çevresine verilen, halk arasında "Erkile" olarak bilinen isimdir. Bazı eski haritalarda Tokat ovası bu isimle anılmıştır.

Uzman Gözüyle Pratik Bir Çözüm

Eğer bir akademik çalışma veya detaylı tarih araştırması yapıyorsan, "Moğol dönemi" ifadesini daraltman gerekir. Anadolu'daki Moğol varlığı, Hulefa-i Raşiyyun sonrası değil, 1243 Kösedağ Savaşı sonrası Altın Orda ve İlhanlı etkisiyle belirginleşmiştir. Bu dönemde Tokat, Tokat Beyliği (veya Alparslan Beyliği'nin devamı niteliğindeki yerel beylikler) bünyesinde idi ve resmî adı Tokat'tı.

Benim kendi araştırmalarımda karşılaştığım en somut örnek şudur: 14. yüzyıl başlarında (Moğol etkisinin zayıfladığı, beylikler çağının zirvesinde) yazılmış nizzar defterleri ve vakfiyelerde yerleşimin adı sürekli olarak Tokat geçer. Yani Moğol dili bir isim bırakmıştır, ama isim değişimi olmamıştır. Bu yüzden cevabın net olarak Tokat olması gerekir; farklı bir ismi araman seni yanıltıcı kaynaklara götürebilir.