Tokat’ın Bizans dönemine ait ismi, coğrafi ve tarihsel kaynaklarda genellikle Thedasia (veya Theodasia) olarak geçer. Bu isim, günümüzdeki "Tokat" adının doğrudan atasıdır ve zaman içinde ses değişimlerine uğrayarak evrilmiştir. Ancak mesele, tek bir isimle sınırlı kalmayıp şehrin konumlandığı bölgenin (Erzincan ovası ve Tokat havzası) Bizans stratejik haritasındaki yerini anlamayı gerektirir.
"Tokat" adının kökeni, Ermenice köklerden gelen Toghat veya Toghatik (Doğu, güneşin doğduğu yer) ifadesine dayanır. Bu isim, bölgenin erken dönemlerdeki kimliğini yansıtır. Bizans İmparatorluğu, bu toprakları yönetirken yerel coğrafi adlandırmaları Latince ve Yunanca alfabeye uyarlamıştır. Bu süreçte Tokat, fonetik olarak Thedasia biçimine dönüşmüştür.
Önemli bir püf nokta şudur: Tokat, Bizans döneminde bağımsız bir metropolis değil, daha büyük bir idari birimin parçası olarak anılmıştır. Şehir, Armenia Prima (Birinci Ermenistan) eyaletinin sınırları içinde kalıyordu. Bizans kaynaklarında, özellikle İmparator Konstantinopolis merkezli idari kayıtlarda, bu bölge sık sık "Ermenilerin toprakları" bağlamında ele alınır. Tokat’ın kendisi ise, savunma amaçlı surları ve stratejik konumu nedeniyle askeri garnizonların bulunduğu bir clivus (yamaç/kent) niteliği taşımıştır.
Akademik literatürde ve seyahatnamelerde bu isim Thedasia olarak geçer. Ancak halk arasındaki köklü ad, Tokat kalmıştır. Bunun nedeni, Türklerin 1071 Malazgirt Savaşı sonrasında bölgeye yerleşmesi ve Bizans idari yapısını devralırken yerel halkın kullandığı "Tokat" adını benimsemesidir. Bizans döneminde bile yerel Ermeni ve Türk (Oğuz) nüfusun çoğunlukta olması, adın Latinleşmiş formu olan Thedasia’dan çok, orijinal etimolojik kökü olan Tokat’ın korunmasını sağlamıştır.
Eğer Bizans dönemi Tokat’ını araştırmak istiyorsan, sadece "Tokat" anahtar kelimesiyle arama yapmak seni sınırlar. Aramalarına "Thedasia Byzantine" veya "Tokat Armenia Prima" terimlerini ekle. Ayrıca, Nikephoros Callistis Xanthopoulos gibi Bizans tarihçilerinin kroniklerinde bu bölgeye dair askeri hareketler ve sınır anlaşmazlıkları hakkında detaylı bilgiler bulabilirsin. Bu kayıtlar, Tokat’ın sadece bir yer adı değil, Bizans-Selçuklu sınır hattındaki kritik bir tampon bölge olduğunu net bir şekilde ortaya koyar.
Tokat, Bizans İmparatorluğu sınırları içinde “Rogoi” (Ρογοι) adıyla anılmıştır. Bu isim, şehrin antik çağlardan beri stratejik konumunun bir yansımasıdır; hem Doğu Akdeniz’in iç kesimlerine hâkim olan bir geçit hem de Karadeniz’e giden bir köprü görevi görürdü.
Bu bilgiler, Tokat’ın tarih sahnesindeki yerini ve “Rogoi” adının arkasındaki nedenleri net bir şekilde ortaya koyar. Soruların varsa, tarih, kültür ya da hatta “şehrin enerjisini artırmak” gibi konularda da yardımcı olmaktan mutluluk duyarım!