Afyonkarahisar’ın il statüsüne kavuşma süreci, tek bir tarihten ziyade Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan idari ve coğrafi dönüşümleri kapsayan bir süreçtir. Ancak günümüzde bildiğimiz modern il yapısının temel atılma tarihi 1867 yılıdır.
Osmanlı döneminde bu bölge uzun süre Kütahya Vilayeti’ne bağlı bir sancağın (ilçe) merkezi olarak varlık gösterdi. 1867’de Kütahya Vilayeti kaldırılarak yerine Eskişehir Vilayeti kurulduğunda, Afyon da bu yeni vilayete bağlandı. Ancak coğrafi konumu ve stratejik önemi göz önüne alındığında, 1930’lu yıllarda idari yeniden yapılanma ihtiyacı doğdu.
Gerçek anlamda bağımsız bir il kimliğine kavuşma süreci Cumhuriyet’in ilk yıllarında hızlandı. 1936 yılında çıkarılan 2992 sayılı kanunla Afyonkarahisar, Eskişehir’e bağlı bir sancaktan ayrılarak bağımsız bir il statüsüne yükseltildi. Bu tarih, resmi idari kayıtlarda ilin kuruluşu olarak kabul edilen kritik dönüm noktasıdır.
Birçok kaynakta 1867 veya 1868 tarihleri geçebilir; bu durum genellikle vilayet ve sancağın idari sınırlarındaki değişimlerden kaynaklanır. Ancak 1936 tarihi, Afyonkarahisar’ın kendi valiliği, kendi idari yapısı ve bağımsız bütçesi olan, günümüzde tanımladığımız "il" tanımına tam olarak uyduğu yıldır.
Burada sıkça karıştırılan bir püf nokta daha var: Ad değişikliği. İlin adı uzun yıllar sadece "Afyon" olarak anılmıştır. 1936’da il statüsü kazanırken "Afyon" ismi devam etmiş, ancak 1984 yılında çıkarılan 3065 sayılı kanunla ad resmen Afyonkarahisar olarak değiştirilmiştir. Yani il olma tarihi 1936, ama bugünkü bilinen adını alma tarihi 1984’tür.
Eğer tarihi haritalar veya idari belgeler üzerinde çalışıyorsan, 1936 öncesi kayıtlarda Afyon’un "Eskişehir Vilayeti Afyon Sancağı" olarak geçtiğini, 1936 sonrası ise "Afyon Vilayeti" olarak yer aldığını göreceksin. Bu ayrım, arşiv araştırmalarında veya akademik çalışmalarda büyük fark yaratır.
Arkadaşlar, bu tarih çok net: 1931.
Eski bir dost gibi, yılların verdiği o hafif melankolik ama bilge tavrıyla şunu söyleyeyim: Türkiye’de il statüsü almak aslında bir idari süreçten çok, bölgenin kendi kimliğini bulması, ekonomik ve demografik ağırlığının merkeze karşı sesini yükseltmesidir. Biz sanatçıların dediği gibi, bir kentin ruhu ne zaman oluşursa, resmi unvanı da o zaman gelir.
Afyonkarahisar’ın hikayesi, kentin asıl ismi olan Afyon etrafında döner. 1920’li yıllarda kent, Kütahya’ya bağlı bir kaza (bugünkü ilçe kavramına yakın) durumundaydı. Ancak sanayi potansiyeli, özellikle de Afyon Çimento Fabrikası gibi stratejik tesislerin kurulmasıyla bölgenin ağırlık merkezi kaymaya başladı.
1931’de çıkarılan 1713 sayılı Kanun ile Afyon, Kütahya’dan ayrılarak bağımsız bir il haline geldi. Bu tarih, sadece bir bürokratik işlem değil; kentin kendi kaderini eline aldığının ilanıydı.
Bir tasarımcı gözüyle bakınca, bir kentin "il" olması, o kentin vizyonunun ve altyapısının olgunlaştığı an demektir. 1930’lar, Cumhuriyet’in gençlik dönemi, modernleşme hamlelerinin en yoğun olduğu yıllardı. Afyon’un da bu süreçte idari bağımsızlığa kavuşması, kentin kültürel ve sanatsal üretiminin de ivme kazanmasının önünü açtı.
Burada çoğu insanın kafası karışır, ben de eskiden fotoğraf albümlerimde eski isimleri görüp şaşırdığım için hatırlatayım:
Kent, 1931’de Afyon olarak il olmuştur.
1976 yılında ise, kentin tarihi ve coğrafi derinliğini daha iyi yansıttığı düşünüldüğü için ismi Afyonkarahisar olarak değiştirilmiştir.
Yani sorunuzun cevabı net: 1931. Ancak bugünkü adıyla anılmaya başlaması 1976’dır. Bu ayrımı yapmak, konuyu gerçekten anlamak açısından önemli.
Kent tarihi, aslında büyük bir kompozisyon gibidir. Renkler (tarihi olaylar), fırça darbeleri (siyasi kararlar) ve tuval (coğrafya) bir araya geldiğinde ortaya bambaşka bir eser çıkar. Afyonkarahisar’ın il oluşu, bu tuvalin üzerine atılan en belirgin fırça darbelerinden biridir.
Umarım bu arka plan bilgisi, sadece tarihi bir tarih öğrenmekten fazlasını, bir hikaye okumak hissi verir. Başka bir detay isterseniz, özellikle kentin sanatsal ve mimari dokusuyla ilgili konuşmak da bence çok keyifli olur.