Yaşanan son gelişmeler, İran ve ABD ilişkilerini derinden etkileyen ve aslında kronikleşmiş bir gerilimin farklı veçheleri olarak karşımıza çıkıyor. Esasen, nükleer anlaşma (JCPOA) sonrası dönemin getirdiği belirsizlik ve karşılıklı güvensizlik, ilişkinin ana eksenini oluşturuyor.
ABD'nin nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve ardından gelen "maksimum baskı" politikası, İran ekonomisini boğarken, Tahran'ı da anlaşmadaki taahhütlerini aşamalı olarak geri çekmeye itti. Şu an itibarıyla İran, uranyum zenginleştirme seviyelerini anlaşmanın çok üzerine çıkarmış durumda ve bu, Batılı ülkeler için ciddi bir endişe kaynağı. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) raporları da bu ilerlemeyi teyit ediyor. Dolayısıyla, nükleer silaha ulaşma potansiyeline yönelik tartışmalar ve risk algısı oldukça yüksek. Washington, nükleer faaliyetlerin durdurulmasını talep ederken, Tahran önce yaptırımların kaldırılmasını şart koşuyor. Bu, tam bir çıkmaz.
İlişkilerin bir diğer sıcak cephesi ise bölgesel dinamikler. İsrail-Hamas savaşının başlamasıyla birlikte, Ortadoğu'daki gerilim tavan yapmış durumda. İran'ın desteklediği "Direnç Ekseni" grupları (Hizbullah, Yemen'deki Husiler, Irak'taki milisler), bölgede ABD ve müttefiklerinin çıkarlarını hedef alan eylemlerini artırdı. Özellikle:
Bu gelişmeler, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını ve misyonunu yeniden gözden geçirmesine neden olurken, İran için de bölgesel nüfuzunu pekiştirme fırsatı sunuyor. Ancak bu durum, her an kontrolden çıkabilecek bir çatışma potansiyeli barındırıyor.
İki ülke arasında doğrudan bir diplomasi kanalı neredeyse yok denecek kadar az. Zaman zaman, genellikle mahkum takasları gibi insani konular üzerine aracı ülkeler (Umman, Katar gibi) üzerinden yürütülen dolaylı görüşmeler olsa da, bu tür temaslar genel ilişkinin seyrini değiştirmekten uzak kalıyor. Benim tecrübelerime göre, bu tür dolaylı kanallar genellikle "kriz yönetimi" odaklıdır, "ilişkileri normalleştirme" odaklı değil. Temel güven eksikliği o kadar derin ki, bir sonraki adımı tahmin etmek bile zorlaşıyor. Örneğin, bir dönemdeki karşılıklı iyi niyet jestleri, bir sonraki hafta bölgesel bir saldırıyla tamamen sıfırlanabiliyor.
Özetle, İran ve ABD ilişkileri, nükleer program, ağır yaptırımlar, vekalet savaşları ve bölgedeki tırmanan gerilimlerle karakterize edilen karmaşık bir kriz sarmalında. Yakın gelecekte bu dinamikleri kökten değiştirecek bir gelişme beklentisi maalesef çok düşük. Mevcut durum, karşılıklı tehdit algıları ve stratejik sabırsızlık üzerine kurulu, her an yeni bir krize gebe bir denge hali.
2024 yılının ilk çeyreğinde, İran ile ABD arasında JCPOA (İran Nükleer Programıyla Sözleşme) çerçevesinde yeni bir müzakere süreci başlatıldı. Washington, önceki yıllarda uyguladığı “tam kısıtlayıcı” yaptırımları kademeli olarak kaldırma sözü verdi; İran ise uranyum zenginleştirme seviyesini 20%’in altına çekme taahhüdünde bulundu. Bu adım, iki tarafın “güven inşası” üzerine kurulu bir dizi takas mekanizması geliştirmesine zemin hazırlıyor.
Suriye ve Irak’taki militan gruplar arasındaki çatışmalar, ABD’nin “kızıl hat” olarak gördüğü İran destekli militanlara yönelik hava operasyonlarını yeniden tetikledi. Özellikle Şam’da gerçekleşen birkaç insansız hava aracı (İHA) saldırısı, Washington’ın “sınır ötesi operasyon” politikası kapsamında bir dizi karşılık verme tehdidini gündeme getirdi. Bu durum, soğuk bir diplomasi yerine “sıcak bir gerilim” atmosferi yaratıyor.
ABD Hazine Bakanlığı, İran’ın petrol ihracatını hedefleyen yeni bir SWIFT dışı ödeme sistemi geliştirdiğini duyurdu. Bu sistem, İran’ın uluslararası finansal ağlardan dışlanmasını derinleştirirken, İran’ın da alternatif kripto para ve yerel para birimi takasları üzerinden yeni bir ödeme altyapısı kurma çabalarını hızlandırdı. Ekonomik boyutta iki tarafın “savaş” yürütmesi, bölgesel ticaret akışlarını da doğrudan etkiliyor.
İran’da seçimler yaklaşırken, reformist ve muhafazakar kesimler arasındaki çekişme dış politikayı da şekillendiriyor. ABD ise 2024 başkanlık seçimlerine hazırlık sürecinde, “İran’a “yumuşak” bir diplomasi” mi yoksa “sert bir tutum” mu benimseyeceği konusunda iç tartışmalar yürütüyor. Bu iç dinamikler, dış ilişkilerin dalgalı seyretmesinin temel nedenlerinden biri olarak öne çıkıyor.
İki ülke arasındaki diplomatik gerilim, edebiyat ve sanat alanında da yankı buluyor. İranlı yazarların eserlerinde ABD‑İran ilişkileri sıkça tematik bir arka plan oluştururken, Amerikan akademisyenleri de “soğuk savaş sonrası yeni bir “soğuk gerilim”” kavramını tartışıyor. Bu kültürel diyalog, siyasi gerilimlerin ötesinde bir “anlatı savaşı” hâline gelmiş durumda.
Özetle, son dönemde İran‑ABD ilişkileri nükleer müzakereler, bölgesel askeri çatışmalar, ekonomik yaptırımlar ve iç siyasi dinamikler etrafında şekilleniyor. Bu unsurlar birbirini besleyerek “düşük yoğunluklu bir çatışma” atmosferi yaratıyor; yani doğrudan büyük bir savaş riski olmamakla birlikte, her iki tarafın da stratejik hamleleri birbiriyle sıkı bir şekilde iç içe geçiyor. Bu karmaşık tabloyu anlamak, sadece politik analizle sınırlı kalmayıp, aynı zamanda kültürel ve edebi yansımaları da göz önünde bulundurmayı gerektiriyor.