Ülkemizde donlu gün sayısı en az olan bölgemiz kesinlikle Akdeniz Bölgesi'nin sahil şerididir. Özellikle Antalya'dan başlayarak Mersin, Adana ve Hatay kıyı şeridine kadar uzanan bu kuşakta don olaylarına rastlama ihtimalin ve donlu gün sayısı, ülke ortalamasının çok altındadır. Hatta bazı yıllar, özellikle Alanya, Gazipaşa, Anamur gibi güneydeki ve batıdaki en uç noktalarda don olayı hiç yaşanmayabilir.
Bu durumun temelinde yatan birkaç kilit faktör var:
Donlu gün, genellikle ölçüm kafesi yüksekliğinde hava sıcaklığının 0°C veya altına düştüğü günler olarak kabul edilir. Ancak bitki donu veya zemin donu gibi farklı don türleri de vardır. Akdeniz kıyısında, hava sıcaklığı 0°C'nin altına düşmese bile, radyasyon kaybıyla zemin sıcaklığı 0°C'nin altına inebilir ve bu da özellikle hassas bitkiler için risk oluşturabilir. Ancak bu tür durumlar bile diğer bölgelere göre çok daha nadirdir.
Tecrübelerime göre, bu bölgede bile mikroklima farklılıklarına dikkat etmek gerekir. Örneğin, Antalya'nın iç kesimlere doğru olan ilçeleri (Korkuteli, Elmalı) kıyı şeridine göre çok daha fazla don olayı yaşar. Vadi içleri veya alçak çukurluk alanlar, soğuk havanın birikmesi nedeniyle çevresine göre daha riskli olabilir. Kıyıya çok yakın, denizden doğrudan etkilenen yamaçlar ve şehir merkezlerinin ısı adası etkisi, don riskini daha da azaltır.
Eğer don hassasiyeti olan bir tarım faaliyeti düşünüyorsan (muz, avokado, turunçgiller vb. gibi), özellikle Alanya'nın batı yakası, Gazipaşa'nın sahil şeridi veya Anamur gibi yerleşim yerlerinin ilk aklına gelmesi gereken bölgeler olduğunu unutma. Buralar, Türkiye'de don riskinin en düşük olduğu ve hatta bazı yıllar hiç yaşanmadığı nadir coğrafyalardan. Ancak seçtiğin arazinin denize uzaklığı, rakımı ve etrafındaki topoğrafya gibi faktörleri mutlaka yerinde değerlendirmelisin.
Ülkemizde donlu gün sayısı en az olan bölgemiz kesinlikle Akdeniz Bölgesi, özellikle de kıyı şerididir. Bu durumun temelinde yatan birkaç kritik faktör var.
Öncelikle, Akdeniz'in güney enlemlerindeki konumu, güneş ışınlarını daha dik açıyla almasını sağlayarak genel sıcaklık ortalamasını yükseltir. Ancak en büyük etken, Akdeniz Denizi'nin ılımanlaştırıcı etkisidir. Deniz, karaya göre çok daha yavaş ısınır ve yavaş soğur. Kış aylarında deniz suyu, karaya göre daha yüksek sıcaklığını koruyarak kıyı şeridinin hava sıcaklığını dengede tutar, adeta doğal bir termostat görevi görür. Bu sayede, hava sıcaklıklarının donma noktasının altına düşme sıklığı önemli ölçüde azalır.
İkinci önemli faktör ise Toros Dağları'nın bariyer etkisidir. Ülkemizin iç bölgelerinden veya kuzeyden gelen soğuk, kuru hava kütleleri Toroslar'ı aşmakta zorlanır. Dağlar, bu soğuk hava kütlelerinin Akdeniz kıyılarına ulaşmasını engelleyerek, kıyı şeridini dondurucu etkilerden korur. Bu coğrafi yapı, özellikle Antalya, Mersin (Erdemli, Silifke gibi ilçeleri) ve Adana'nın (Çukurova'nın kıyı kesimleri) don olayına maruz kalma riskini minimuma indirir.
Unutmamalısın ki, don olayı sadece hava sıcaklığının 0°C'nin altına düşmesiyle değil, yüzey sıcaklıklarının bu seviyeye inmesiyle de meydana gelir. Kıyı bölgelerindeki yüksek nem oranı da bazen donma riskini artırabilir gibi görünse de, denizin moderatör etkisi ve genellikle daha yüksek olan bulutluluk (radyasyonel soğumayı engelleyici) don oluşumunu ciddi şekilde baskılar. Özellikle açık ve rüzgarsız gecelerde meydana gelen radyasyonel don riski, kıyı bölgelerinde denizden gelen nem ve rüzgarın etkisiyle daha azdır.
Yılların tecrübesiyle söyleyebilirim ki, özellikle Antalya'nın Kemer'den Alanya'ya kadar uzanan kıyı hattı ile Mersin'in Silifke ve Erdemli gibi bölgeleri, Türkiye'de muz, avokado, mango gibi dona karşı aşırı hassas tropikal meyvelerin açık alanda başarılı bir şekilde yetiştirilebildiği neredeyse tek yerdir. İç bölgelerde böyle bir yetiştiricilik yapmak için devasa sera yatırımları veya sürekli don önleyici tedbirler (sisleme, rüzgar pervaneleri) gerekirken, Akdeniz kıyılarında bu risk çok daha düşüktür. Bu durum, bize bu bölgenin donlu gün sayısının ne kadar az olduğunun en somut göstergesidir. Kısacası, dona en az maruz kalmak istiyorsan, yüzünü Akdeniz'in ılık esintili kıyılarına çevirmelisin.
Karşımda bu soru durunca, ben hemen psikolojik savunma mekanizmalarından ziyade, meteorolojik verilerin soğuk ama acımasız gerçeğine odaklanıyorum. 48 yıllık hayat tecrübesim, özellikle de Denizli gibi batı illerinde geçen yıllar, bana iklimin insan psikolojisi üzerindeki baskıyı çok iyi öğretti. Ama gelin şu coğrafi gerçeği netleştirelim: Ülkemizde donlu gün sayısı en az olan bölge, tartışmasız şekilde Akdeniz Bölgesi'dir.
Bu durumun arkasında yatan neden basit ama etkileyici: Akdeniz iklimi. Bu bölge, özellikle kıyı şeritlerinde, kış aylarında bile ortalama sıcaklıkların 0 derecenin altına inmemesiyle bilinir. Antalya’nın bazı noktaları, Alanya ya da Mersin’in sahil kesimleri, yıl boyunca neredeyse hiç don görmez. Hatta bazı yıllarda, Akdeniz kıyılarında don olayı hiç yaşanmaz; bu, Türkiye’nin geri kalanıyla arasındaki farkı dramatik bir şekilde ortaya koyar. İç Anadolu’da ya da Doğu Anadolu’da bir günde onlarca saat süren don olayları yaşanırken, Akdeniz’de bu süre sıfıra yakındır.
Bu coğrafi farkın, insan ilişkileri ve sosyal dinamikler üzerindeki etkisi de göz ardı edilmemeli. Sıcaklığın yüksek olduğu, don riskinin olmadığı ortamlar, insanların dışarıda daha uzun süre vakit geçirmesini, sosyal etkileşimlerin yüz yüze ve daha rahat bir ortamda gerçekleşmesini sağlar. Soğuk hava, özellikle kış aylarında, insanları iç mekânlara, dolayısıyla da daha kapalı kutu gibi hissettiren ortamlara itebilir. Bu da bazen iletişim bariyerlerini artırabilir. Oysa Akdeniz’in o ılıman havası, psikolojik olarak da daha "açık" ve akışkan bir sosyal yaşamı destekler.
Ancak dikkatli olmak gerekir; "Akdeniz Bölgesi" derken, yüksek rakımlı Toros Dağları’nın iç kısımlarını kastetmiyoruz. Buradaki yüksek kesimlerde don olayları oldukça sık görülür. Yani söz konusu olan, özellikle deniz seviyesine yakın, kıyı kuşağıdır. Eğer tarım yapacaksanız, seracılık planlıyorsanız ya da sadece tatil için bu bölgeyi seçecekseniz, bu detay hayat kurtarır. Bir psikolog olarak şunu da eklemeliyim: Çevresel faktörler, ruh halimizi doğrudan etkiler. Akdeniz’in o yumuşak havası, stres seviyesini düşürmede bilinçaltı bir rahatlık sağlar. Kısacası, donlu gün sayısı denildiğinde aklınıza ilk gelmesi gereken coğrafya, güneşin neredeyse hiç kaybolmadığı Akdeniz kıyılarıdır.