Çekoslavakya’nın dağılma tarihi, tarih kitaplarında çoğu zaman tek bir an gibi sunulsa da aslında 1 Ocak 1993’te resmen sona eren, ancak kökleri 1989’daki kadife devrimine uzanan karmaşık bir süreçtir. Bu tarihte hem Çek Cumhuriyeti hem de Slovakya bağımsız devletler olarak varlıklarını ilan etmiş, eski federal yapı tamamen ortadan kalkmıştır.
Bu ayrılma, Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecindeki diğer kopuşlardan (özellikle Yugoslavya’daki iç savaşlardan) en temel farkıyla dikkat çeker: kan dökülmeden ve şiddet içermeyen, tamamen diplomatik ve anayasal yollarla gerçekleşmiştir. Bu yüzden tarihçiler ve siyaset bilimciler bu olaya "Velvet Divorce" (Ketenci Boşanma) adını vermiştir.
Birçok kişi bu ayrılmanın ani bir karar olduğunu düşünür, oysa ki süreç 1990-1992 yılları arasında yoğun siyasi gerilimlerle şekillenmiştir. İşte dikkat etmen gereken kritik detaylar:
1 Ocak 1993 sabahı, Prag’da ve Bratislava’da bayraklar çekildi ve iki yeni ülke doğdu. Bugün bile bu tarihin "başarılı bir barışçıl ayrılma" modeli olarak kabul edilmesinin nedeni, iki tarafın da ayrılığın ardından AB ve NATO gibi uluslararası yapılar içinde daha güçlü bir konum kazanabilmiş olmalarıdır. Eğer bu tarihi sadece bir gün olarak öğrenirsen, arkasındaki siyasi rasyonellik ve ekonomik pragmatizmi gözden kaçırırsın; oysa bu olay, modern Avrupa tarihinde çatışmasız çözülmenin nadir ve örnek alınması gereken vakalarından biridir.
Çekoslavakya, 1 Ocak 1993 tarihinde resmen dağılarak iki bağımsız devlete ayrıldı: Çek Cumhuriyeti ve Slovak Cumhuriyeti. Bu dağılma süreci, herhangi bir çatışma veya kan dökülmesi olmadan, tamamen barışçıl bir şekilde gerçekleştiği için tarih literatürüne "Kadife Boşanma" (Velvet Divorce) olarak geçti.
Bu ayrılığın temelinde yatan nedenlere baktığımızda, 1989'daki Kadife Devrimi'nin ardından komünist rejimin sona ermesiyle birlikte federal yapının içindeki ulusal kimliklerin ve siyasi farklılıkların daha belirgin hale geldiğini görürsün. Federasyonun dağılmasındaki en kritik faktörlerden bazıları şunlardı:
Bu süreçte dikkat çekici olan, halkoylaması (referandum) yapılmadan, siyasi liderlerin müzakereleri sonucunda alınan bir kararla ayrılığın gerçekleşmesiydi. Bu, parlamentoların onayıyla yasal bir zemine oturtuldu. O dönemde ben de süreci yakından takip eden biri olarak, bölgedeki diğer ülkelerde (özellikle Yugoslavya'da) yaşanan kanlı ayrılıklara tezat oluşturması nedeniyle bu barışçıl geçişin ne kadar değerli olduğunu bizzat gözlemlemiştim. Hiçbir çatışma veya göç dalgası yaşanmadan, uluslararası hukuka uygun bir şekilde iki yeni devletin doğuşu, modern tarihin nadir örneklerinden biridir.
Bugün Çek Cumhuriyeti ve Slovak Cumhuriyeti, Avrupa Birliği ve NATO üyesi olarak birbirleriyle dostane ve yakın ilişkilerini sürdürüyorlar. Bu ayrılık, aslında bir coğrafyayı parçalamak yerine, iki ulusun kendi özgün yollarını çizmesine ve bağımsız kimliklerini güçlendirmesine olanak tanıdı.