Tanzimat Fermanı'nın perde arkasını tek bir nedene indirgemek, olayın karmaşıklığını ıskalamak olur. Aslında, hem iç reform arayışları hem de Batılı devletlerin baskısı iç içe geçmiş, birbirini besleyen dinamiklerdi.
İç dinamiklere baktığında, Osmanlı İmparatorluğu'nun 18. yüzyıldan itibaren yaşadığı güç kaybı, askeri, idari ve ekonomik sorunlar ayan beyan ortadaydı. Bu durum, III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinden beri ciddi reform çabalarını tetiklemişti. Tanzimat'ın ruhunu oluşturan kanun önünde eşitlik, can ve mal güvenliği, vergi adaletinin sağlanması gibi ilkeler, aslında merkezi otoriteyi güçlendirme, devlete sadakati artırma ve toplumsal düzeni yeniden tesis etme arayışlarının bir parçasıydı. Yani, dağılmakta olan bir imparatorluğu "Osmanlılık" kimliği altında birleştirme ve modernize ederek ayakta tutma çabasıydı. Mustafa Reşid Paşa gibi vizyoner devlet adamları, Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip ederek, bu reformların imparatorluğun bekası için kaçınılmaz olduğunu görmüşlerdi. Bu, tamamen içten gelen bir "devletin kendisini kurtarma refleksiydi."
Ancak, bu içsel ihtiyacın somut bir fermana dönüşmesinde dış baskının rolü yadsınamaz. Avrupalı devletler (İngiltere, Fransa, Rusya başta olmak üzere), özellikle Osmanlı tebaası Hristiyanlar üzerindeki hak iddialarını ve Kapitülasyonlar aracılığıyla elde ettikleri imtiyazları sık sık kullanarak Osmanlı iç işlerine müdahale ediyordu. "Doğu Sorunu" adı altında imparatorluğun toprak bütünlüğü tehdit altındaydı. Tanzimat Fermanı, bir yandan Avrupa'ya, Osmanlı Devleti'nin kendi tebaası arasındaki eşitliği ve hakları güvence altına alarak modern bir devlet olma yolunda ilerlediğini gösterme amacı taşıyordu. Bu gösteri, Avrupa devletlerinin müdahale gerekçelerini azaltmak ve onlardan destek, özellikle Kırım Savaşı öncesinde ve sırasında, hatta sonrasında Paris Antlaşması'nda kendi lehine maddeler elde etmek için stratejik bir adımdı. Fermanın Gülhane'de, yabancı elçilerin huzurunda okunması dahi bu dışa dönük mesajın bir kanıtıdır.
Dolayısıyla, Tanzimat Fermanı'nı sadece Batı dayatması olarak görmek yüzeysel olur. Bu, daha ziyade içeriden gelen güçlü bir modernleşme arayışının, dış baskıların yarattığı zorunlu diplomatik ve siyasi bir pencereden dışarı yansımasıydı. İmparatorluk, kendi reform ihtiyacını, uluslararası arenadaki konumunu güçlendirmek ve dağılmayı önlemek için bir araç olarak kullandı. Benim tecrübelerime göre, tarihi dönüm noktalarında alınan bu tür kararlar, genellikle birden fazla dinamiğin kesişim noktasında doğar; biri olmadan diğeri belki asla o şekilde vuku bulmazdı. Bu bir "ya o ya bu" durumu değil, aksine karmaşık bir karşılıklı etkileşim örneğidir.