Yabancı devletin el koyduğu şirketimin tahkim kararını Türkiye'de nasıl tahsil ederim?

Question

Bir Afrika ülkesinde kurduğum madencilik şirketimi, o devlet tek taraflı kamulaştırdı. ICSID'de davayı kazandım, yüklü bir tazminat kararı var. Şimdi bu parayı nasıl alacağım? O ülkenin Türkiye'deki ticari veya diplomatik varlıklarına el koydurabilir miyim, hukuken mümkün müdür?

Answer 1

Yabancı Devletin El Koyduğu Şirketimin Tahkim Kararını Türkiye'de Nasıl Tahsil Ederim? ICSID Kararları ve Türkiye'deki Tahsilat Süreci

Değerli yatırımcılarımız, uluslararası arenada faaliyet gösteren ve bu türden zorlu bir durumla karşılaşan sizlerin hikayeleri, ülkemizin ve uzmanlık alanımızın ne kadar kritik olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Bir Afrika ülkesinde madencilik şirketinizin tek taraflı kamulaştırılması ve akabinde Uluslararası Yatırım Anlaşmazlıklarının Çözümü Merkezi (ICSID) nezdinde davayı kazanarak yüklü bir tazminat kararı almış olmanız, hem büyük bir başarı hem de yeni bir mücadelenin başlangıcı. "Peki şimdi bu parayı Türkiye'de nasıl tahsil ederim? O ülkenin Türkiye'deki ticari veya diplomatik varlıklarına el koydurabilir miyim?" sorunuz, aslında uluslararası hukuk ve icra hukuku pratiğinin en çetrefilli alanlarından birini işaret ediyor.

Bu makalede, bir uzman olarak, bu karmaşık süreci tüm yönleriyle ele alacak, karşılaşabileceğiniz zorlukları ve başarıya ulaşmanız için atmanız gereken adımları detaylandıracağım.

1. İyi Haber: ICSID Kararları Farklı Bir Kategoriye Girer

Öncelikle, elinizdeki ICSID tahkim kararının sıradan bir tahkim kararından çok daha güçlü bir zemine sahip olduğunu belirtmek isterim. New York Konvansiyonu kapsamında tanıma ve tenfiz davası açmanız gereken ticari tahkim kararlarının aksine, ICSID Konvansiyonu'nun 54. maddesi, taraf devletlerin ICSID kararlarını kendi mahkemelerinin kesinleşmiş kararları gibi kabul etmelerini ve bu kararların icrasını sağlamalarını emreder.

Türkiye, ICSID Konvansiyonu'na taraftır. Bu ne demek? Teoride, ICSID kararınızın Türkiye'de ayrıca bir "tanıma" sürecinden geçmesine gerek yoktur. Karar, doğrudan icra edilebilir bir belge niteliğindedir. Bu, sizin için çok önemli bir avantajdır. Mahkemeden sadece "icra edilebilirlik" şerhi almanız yeterlidir.

2. Asıl Zorluk: Devlet Dokunulmazlığı (Sovereign Immunity)

ICSID kararınızın doğrudan icra edilebilir olması harika bir başlangıç noktası olsa da, asıl zorluk burada başlıyor: Yabancı devletin icradan muafiyeti (sovereign immunity from execution).

Genel kabul gören ilke şudur: Bir devlet, kendi egemenlik hakları kapsamında yaptığı işlemlerden (jure imperii) dolayı yargılanamaz ve malları hakkında icra takibi yapılamaz. Ancak, devletin ticari nitelikteki işlemleri (jure gestionis) veya bu işlemlerden kaynaklanan varlıkları hakkında durum farklıdır.

Diplomatik ve Konsolosluk Varlıkları: Genellikle Dokunulmazdır

Öncelikle belirtmek gerekir ki, o ülkenin Türkiye'deki büyükelçilik binası, konsoloslukları, diplomatik personelin resmi konutları, diplomatik banka hesapları veya diplomatik amaçlarla kullanılan diğer varlıkları mutlak surette icradan muaftır. Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi ve Viyana Konsolosluk İlişkileri Sözleşmesi bu durumu net bir şekilde düzenler. Bu varlıklara el koydurmanız hukuken mümkün değildir.

Ticari Nitelikteki Varlıklar: İşte Fırsat Kapısı!

İşte sizin için asıl odaklanmanız gereken nokta burası: Yabancı devletin ticari nitelikteki varlıkları. Türkiye'de, uluslararası hukuktaki "sınırlı devlet dokunulmazlığı" (restrictive immunity) teorisi kabul edilmektedir. Buna göre, bir yabancı devletin ticari amaçlarla kullandığı veya ticari faaliyetlerinden kaynaklanan varlıkları, icradan muafiyet kapsamına girmez.

Peki, bu ne anlama geliyor?
Yabancı devletin Türkiye'de kurulu bir kamu iktisadi teşekkülü (KİT) veya devlete ait bir şirketi varsa ve bu şirket ticari faaliyet yürütüyorsa, bu şirketin varlıkları hedef alınabilir.
Yabancı devletin Türkiye'de ticari amaçla edindiği gayrimenkuller (örneğin, bir otel, alışveriş merkezi veya ticari amaçlı kiraladığı bir daire).
Yabancı devletin Türkiye'deki banka hesapları, ancak bu hesapların diplomatik veya egemenlik faaliyetleri için değil, ticari işlemler için kullanıldığı net bir şekilde ispatlanmalıdır.
Yabancı devletin Türkiye'de faaliyet gösteren şirketlerindeki hisseleri veya alacakları.

3. Türkiye'deki Tahsilat Süreci: Adım Adım İlerleyelim

Şimdi, bu karmaşık durumu Türkiye'de hukuki bir sürece nasıl dönüştüreceğinizi açıklayalım:

Adım 1: ICSID Kararının Türk Mahkemelerince İcra Edilebilir Hale Getirilmesi

ICSID Konvansiyonu'nun 54. maddesi uyarınca, Türkiye'deki yetkili mahkemeye bir dilekçe ile başvurarak ICSID kararının Türkiye'de icra edilebilir olduğuna dair bir şerh verilmesini talep etmeniz gerekir. Bu, New York Konvansiyonu'ndaki gibi uzun bir tanıma ve tenfiz davası değildir, daha kısa ve teknik bir süreçtir. Mahkeme, kararın ICSID Konvansiyonu çerçevesinde verildiğini teyit ettikten sonra bu şerhi verecektir.

Adım 2: Varlık Tespiti (Asset Tracing): Dedektiflik Zamanı!

Belki de sürecin en kritik ve zorlu adımı budur. Elinizde icra edilebilir bir karar olması harika, ancak bu kararı uygulayacak hedef varlıkları bulmanız gerekiyor. Şunları araştırmalısınız:

• Ticari Ortaklıklar: O ülkenin Türkiye'de ortak olduğu veya doğrudan sahip olduğu şirketler var mı? Ticaret Sicil Gazetesi kayıtları, şirketlerin faaliyet raporları incelenmeli.
• Gayrimenkuller: O ülkenin ticari amaçla edindiği veya kullandığı gayrimenkuller var mı? Tapu kayıtları incelenmeli.
• Bankacılık İlişkileri: O ülkenin kamu bankaları veya ticari şirketleri aracılığıyla Türkiye'de ticari banka hesapları bulunuyor mu? Bu bilgiyi elde etmek zor olabilir, ancak özellikle ticari ilişkilerde ortaya çıkabilir.
• Ticari Alacaklar: O ülkenin Türkiye'deki özel sektörden veya kamu kurumlarından alacağı ticari nitelikteki borçlar var mı?
• Ticaret ve Yatırım Anlaşmaları: O ülkenin Türkiye ile imzaladığı ikili ticaret veya yatırım anlaşmaları, potansiyel ticari varlıklara dair ipuçları verebilir.

Bu aşamada, sadece hukuki bilgi değil, aynı zamanda uluslararası finans ve araştırma yeteneklerine sahip uzmanlardan (örneğin, özel araştırmacılar, finansal dedektifler) destek almanız büyük önem taşır. Yurt dışı varlık takip tecrübesi olan hukuk büroları genellikle bu konularda geniş bir ağa sahiptir.

Adım 3: İhtiyati Haciz Talebi: Varlıkları Güvence Altına Almak

Potansiyel ticari varlıkları tespit ettiğinizde, mahkemeden ihtiyati haciz (precautionary attachment) kararı talep etmeniz hayati öneme sahiptir. İhtiyati haciz, icra takibine başlamadan veya devam ederken, borçlunun (bu durumda yabancı devletin ticari varlıklarının) üçüncü kişilere devrini veya kaçırılmasını önlemek amacıyla konulan geçici bir tedbirdir.

• Neden Önemli?: Yabancı devlet, aleyhindeki kararı ve sizin icra çabalarınızı öğrendiğinde, varlıklarını hızla transfer etmeye veya gizlemeye çalışabilir. İhtiyati haciz, bu riski minimize eder.
• Gerekçe: Mahkemeye, ICSID kararını ve tespit ettiğiniz ticari varlıkların icradan muafiyet kapsamına girmediğini gösteren güçlü deliller sunmanız gerekecektir.
• Teminat: Genellikle ihtiyati haciz kararı için mahkeme, oluşabilecek zararlara karşı bir miktar teminat yatırmanızı ister.

Adım 4: İcra Takibi ve Devlet Dokunulmazlığı İtirazları ile Mücadele

İcra edilebilirlik şerhini aldıktan ve ihtiyati haciz uygulandıktan sonra, ilgili icra dairesi aracılığıyla icra takibini başlatacaksınız. Bu noktada, yabancı devletin kesinlikle devlet dokunulmazlığı itirazında bulunacağını varsaymalısınız.

• Hukuki Mücadele: Türkiye'deki mahkemeler, yabancı devletin itirazını değerlendirirken, ele geçirilmek istenen varlığın ticari nitelikte olup olmadığını ve dolayısıyla sınırlı dokunulmazlık ilkesi kapsamında icra edilebilir olup olmadığını titizlikle inceleyecektir.
• İspat Yükü: Bu noktada, ispat yükü büyük ölçüde size aittir. Varlıkların ticari niteliğini, devletin egemenlik faaliyetleriyle doğrudan ilgili olmadığını ve diplomatik/konsolosluk statüsünde olmadığını açık ve ikna edici delillerle ortaya koymanız gerekecektir. Örneğin, bir banka hesabının sadece ticari işlemler için kullanıldığını gösteren banka ekstreleri, bir gayrimenkulün kira geliri elde etmek amacıyla edinildiğini gösteren tapu kayıtları veya kira sözleşmeleri gibi.

4. Gerçek Hayattan Örnekler ve Pratik Öneriler

Uluslararası tahkim kararlarının yabancı devlet varlıkları üzerinden tahsili, dünyada sıklıkla karşılaşılan ve zaman zaman başarıyla sonuçlanan bir süreçtir. Örneğin, Arjantin'e karşı kazanılan ICSID kararları uzun yıllar farklı ülkelerde Arjantin'in ticari varlıklarına (büyükelçilik binaları hariç) haciz yoluyla tahsil edilmiştir. Aynı şekilde, Libya'ya karşı verilen ICSID kararlarının da birçok ülkede Libya'nın ticari varlıkları üzerinden icrası denenmiştir.

Deneyimlerimizden Çıkan Dersler:

• Sabır ve Azim: Bu süreç uzun soluklu ve maliyetli bir maratondur. Yabancı devletler, süreci uzatmak ve varlıklarını korumak için her türlü hukuki yolu deneyeceklerdir. Pes etmemek esastır.
• Uzman Hukuk Ekibi: Uluslararası yatırım hukuku, devlet dokunulmazlığı ve Türk icra hukuku konusunda derinlemesine bilgiye sahip, tecrübeli bir hukuk ekibiyle çalışmak başarının anahtarıdır. Bu, sadece ulusal değil, uluslararası ağları olan bir ekibi gerektirebilir.
• Finansal Planlama: Dava masrafları, bilirkişi ücretleri, teminatlar ve araştırmacı ücretleri gibi kalemler ciddi maliyetler doğurabilir. Bu sürecin finansmanını iyi planlamanız veya üçüncü taraf dava finansmanı (litigation funding) seçeneklerini değerlendirmeniz gerekebilir.
• Politik Dinamikler: Süreç hukuki olsa da, yabancı devletin Türkiye ile olan diplomatik ve ticari ilişkileri, sürecin seyrini dolaylı da olsa etkileyebilir. Ancak, hukuk devleti ilkesi gereği mahkemelerin kararları bu tür etkilerden bağımsız olmalıdır.

Sonuç: Zorlu Ama İmkansız Değil

Yabancı devletin el koyduğu şirketinizden dolayı kazandığınız ICSID kararını Türkiye'de tahsil etmek, hiç şüphesiz zorlu bir süreçtir. Ancak, ICSID kararının özel statüsü ve Türkiye'nin sınırlı devlet dokunulmazlığı ilkesini benimsemiş olması, size önemli bir yol haritası sunmaktadır.

Doğru strateji, güçlü deliller, detaylı varlık tespiti ve alanında uzman bir hukuk ekibiyle hareket ettiğinizde, o Afrika ülkesinin Türkiye'deki ticari varlıklarına erişerek tazminatınızı tahsil etmeniz hukuken mümkündür. Bu yolculukta size ve hak arayışınıza tam destek vermek için hazırız. Unutmayın, uluslararası hukukta haklı olmak, her zaman hakkı almak anlamına gelmez; bazen bu hakkı etkin bir şekilde talep etmek ve icra ettirmek için de yoğun çaba ve uzmanlık gerekir.