Bipolar bozukluk, diğer adıyla manik-depresif hastalık, kişinin duygu durumunda, enerji seviyesinde, düşünce süreçlerinde ve davranışlarında belirgin değişikliklere neden olan kronik bir beyin rahatsızlığıdır. Esas olarak, biri mani (veya daha hafif formu hipomani) diğeri ise depresyon olmak üzere iki zıt uç arasında gidip gelen, şiddetli duygu durum dönemleriyle karakterizedir.
Bu döngüler genellikle belirli dönemlerde ortaya çıkar ve arada normal duygu durum dönemleri olabilir. Ancak hastalığın kendisi kalıcıdır ve tedavi edilmediğinde kişinin yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir.
Mani dönemi, kişinin olağanüstü derecede yükselmiş, genişlemiş veya irritabl bir ruh hali içinde olduğu bir evredir. Bu dönemde genellikle şunları gözlemleriz:
Enerji artışı: Uykusuzluğa rağmen bitmek bilmeyen bir enerji.
Hızlanmış düşünceler: Düşünceler hızlı akar, bir konudan diğerine atlayabilir, dikkat dağınıklığı.
Büyüklük hezeyanları: Kendini aşırı önemli, yetenekli veya güçlü hissetme.
Riskli davranışlar: Aşırı para harcama, pervasız cinsel aktiviteler, hızlı araba kullanma gibi dürtüsel eylemler.
Konuşkanlık: Hızlı ve kesintisiz konuşma, bazen başkalarının sözünü kesme.
Azalmış uyku ihtiyacı: Kendini yorgun hissetmeden çok az uyuma.
Hipomani, mani ile aynı belirtileri taşır ancak şiddeti daha hafiftir ve günlük işlevsellikte belirgin bir bozulmaya yol açmaz veya psikotik özellikler (varsanılar, sanrılar) içermez. Bu dönemde dışarıdan "çok neşeli," "çok enerjik" veya "çok üretken" görünebilirsin, ancak içten içe kontrolsüz bir hızlanma ve potansiyel riskler barındırır.
Depresif dönem ise, klasik majör depresyonun belirtilerini içerir:
Yoğun üzüntü veya boşluk hissi: Çoğu zaman süren bir mutsuzluk hali.
Zevk almama: Eskiden keyif aldığın aktivitelere karşı ilgisizlik veya haz kaybı (anhedoni).
Enerji kaybı: Sürekli yorgunluk ve bitkinlik hissi, en basit işleri yapmada bile güçlük.
Uyku ve iştah değişiklikleri: Aşırı uyuma (hipersomni) veya uykusuzluk (insomni), iştah kaybı veya aşırı yeme, buna bağlı kilo değişiklikleri.
Değersizlik ve suçluluk duyguları: Kendini işe yaramaz, yetersiz veya sürekli suçlu hissetme.
Konsantrasyon güçlüğü: Odaklanmada, karar vermede ve hafızada zorluk.
* Ölüm veya intihar düşünceleri.
Bipolar bozukluğun başlıca iki tipi vardır: Bipolar I (en az bir tam mani dönemi geçirmiş olmak) ve Bipolar II (en az bir hipomani ve en az bir majör depresif dönem geçirmiş olmak). Nadiren, hızlı döngülü (rapid cycling) formlar da görülebilir.
Bu hastalık tedavi edilebilir ve yönetilebilir bir durumdur. Tedavide temel, beyindeki kimyasal dengeyi sağlamayı amaçlayan duygu durum dengeleyicileri (lityum, valproat, lamotrijin gibi) ve bazen antipsikotik ilaçlardır. İlaç tedavisine ek olarak psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve psiko-eğitim, hem hastalığı anlamana, hem atakları tetikleyebilecek faktörleri tanımaya hem de nüksleri önlemeye yardımcı olur.
Tecrübelerimden gördüğüm kadarıyla, en önemli püf noktalardan biri düzenli ilaç kullanımı ve doktor takibidir. Çoğu zaman insanlar kendilerini iyi hissettiklerinde ilacı bırakma eğiliminde olurlar, ancak bu, genellikle yeni bir atağın tetiklenmesine neden olur. Tedavi, tıpkı diyabet veya tansiyon gibi kronik bir durumu yönetmek gibidir; sürekli ve istikrarlı bir yaklaşım gerektirir. Erken tanı ve doğru tedavi ile oldukça kaliteli bir yaşam sürmen mümkün.
Bipolar bozukluk, halk arasında sıkça duyulan ama genellikle yanlış anlaşılan, ruh hallerinde uç noktalar arasında gidip gelme durumudur. Benim gibi sporun ritmiyle yaşayan biri için bu durum, adeta hiç freni olmayan bir araba gibi; bazen ışık hızında ileri savuruyor, bazen ise tam tersi, derin bir çukurda bırakıveriyor.
Bu durumun iki ana kutbu var. Birincisi manik dönem. Bu evrede kişi kendini aşırı enerjik, zeki ve yılmaz hissediyor. Uykuya gerek duymadan günlerce, hatta haftalarca çalışabilir, devasa projeler başlatabilir. Dikkat ettiyseniz, bu enerji o kadar yüksek ki, kişi kendini "süper kahraman" gibi hisseder. Ancak bu durum tehlikelidir; çünkü riskli davranışlara, aşırı harcamalara veya sosyal ilişkileri yıpratıcı davranışlara yol açabilir.
İkinci kutup ise depresyon. Bu, sıradan üzüntü değildir. Tıpkı bir koşucunun kaslarının kilitlenmesi gibi, bedensel ve zihinsel işlevler durma noktasına gelir. Kişi günlük en basit işleri bile yapamaz hale gelir, sürekli bir boşluk ve çaresizlik hissi yaşar.
Çevremde birçok insan, manik dönemdeki enerjiyi "motivasyon" sanır. "Keşke ben de o kadar enerjik olsam" derler. Oysa bu, hastalığın alarm zilleridir. Aynı şekilde depresif dönemi de "tembellik" veya "karakter zayıflığı" olarak etiketlemek, hastanın en çok zarar gördüğü noktalardan biridir.
Bipolar bozukluk, uzun vadede beynin yapısını etkileyebilir. Tıpkı düzenli antrenman yapmayan bir sporcunun performansının düşmesi gibi, tedavi edilmemiş bipolar bozukluk da yaşam kalitesini ciddi şekilde eritir. En kritik nokta, duygusal dalgalanmaların sürekli olduğu gerçeğini kabullenmektir. Bu bir karakter kusuru değil, nörobiyolojik bir durumdur.
Bu hastalıkla yaşamak, yüksek performanslı bir sporcu olmak gibidir; disiplin, düzen ve doğru ekipman (tedavi) gerektirir. İlaç tedavisi, psikoterapi ve düzenli yaşam alışkanlıkları (özellikle uyku düzeni!) bu dengeyi korumak için vazgeçilmezdir. Unutmayın, ruh sağlığı da fiziksel sağlığımız kadar kırılgan ve korunmaya muhtaçtır. Küçük sinyalleri göz ardı etmeyin, profesyonel destek almak zayıflık değil, en büyük güç göstergesidir.