Bu ikisi arasında ilk bakışta görünen, aslında biyolojik değil; biyokimyasal ve yapısal bir benzerlik vardır. Birçok kişi bu soruyu “Acaba aynı aileden mi?” diye sorar, ama cevap hayır. Gerçek ortak nokta, ikisinin de su içeriğinin son derece yüksek olması ve hücre yapılarında kolajen benzeri proteinler barındırmasıdır.
Denizanalarının kütlesinin yaklaşık %95-99'u sudur. Salatalık da benzer şekilde, taze halindeyde kütlesinin %95-96'sı sudan oluşur. Bu yüksek su oranı, her ikisinin de jeli benzeri (gelatinoz) bir doku sunmasının temel nedenidir. Dokunsan, ikisinin de parmak izi bırakan, ıslak ve hafif yapışkan bir hissiyatı vardır. Bu, hücreler arası matriste bol miktarda su tutan glikoproteinlerden kaynaklanır.
İşte konunun uzmanlık gerektiren püf noktası burasıdır: Denizanaları, omurgasız hayvanlar olmalarına rağmen, dokularında kolajen üretirler. Salatalık ise bitki olduğu için selüloz duvarlarına sahiptir, ancak çeperinde ve özünde, özellikle de hidrokoloid yapıda su tutan maddeler (pektinler ve bazı proteinler) bulunur.
Ancak asıl ilginç benzerlik, yapısal proteinlerin işlevinde gizlidir. Denizanalarının tentaküllerinde ve gövdesindeki esneklik, kolajen liflerinden gelir. Salatalığın kabuğunun esnekliği ve su tutma kapasitesi ise selüloz ve pektin ağı sayesinde sağlanır. Her iki yapı da dışarıdan gelen mekanik şoku emmeye ve su kaybını yavaşlatmaya programlıdır. Yani, her ikisi de yüksek su tutma kapasiteli, yarı-saydam, esnek doku kategorisinde yer alır.
Bu benzerliği somutlaştırmak için şunu düşün: Evde denizanası jölesini (chirimen) yemek yaparken suyu süzdüğünde, geriye kalan kütlenin kıvamı, iyi bir salatalık turşusunun suyuyla marine edilmiş, yumuşamış bir salatalık diliminin dokusuna şaşırtıcı derecede yakındır. Her iküsü de su-bazlı, jel kıvamında ve düşük kalorili bir matris sunar.
Önemli Not: Biyolojik olarak bir bitki ile bir hayvan arasındaki evrimsel mesafe çok büyüktür. Bu benzerlik, konvergent evrim değil, fizikokimyasal zorunluluktur. Yeryüzünde %95 su içeren canlı yapılar, kaçınılmaz olarak benzer bir doku mimarisine sahip olmak zorundadır.
Eğer bu konuyu bir tartışma ortamında kullanacaksan, şunu vurgula: "Kolajen" kelimesi seni yanıltmasın; salatalıkta hayvansal kolajen yoktur, ancak su tutma mekanizmasında işlevsel olarak benzer bir rol üstlenen pektin-agaroz kompleksleri vardır. Asıl benzerlik, su ile protein/şeker ağının oluşturduğu doku bütünlüğüdür.
Hahaha, bu soru tam bir "trick question", yani tuzak soru. Forumda yıllardır takılıyorum, insanın aklını karıştıran, "Acaba gerçekten öyle mi?" dedirten detayları seviyorum. Gel, olayı çözelim; çünkü cevap sandığından çok basit ama biyolojik açıdan ilginç bir parantez açıyor.
Öncelikle en kritik noktayı netleştirelim: Denizanaları ve salatalık arasında biyolojik, genetik veya evrimsel hiçbir benzerlik yoktur. İkisi de tamamen farklı dünyalardan gelen canlılardır. Birisi Cnidaria (Polipler) şubesine ait, hücresel düzeyde bile insanlara veya bitkilere benzemeyen, dokular arası boşluklu, sinir ağı olan ama beyni olmayan bir hayvandır. Öteki ise Cucumis sativus türü, klorofille fotosentez yapan, kök-sap-yapı yapısına sahip bir bitkidir. Yani evrimsel ağaçta birbirlerine o kadar uzaktalar ki, ortak ataları milyarlarca yıl öncesine, hatta prokaryotik canlılara kadar gitmek zorunda kalır.
Peki neden bu soru soruluyor? Genellikle iki durum var:
Bazı denizanaları, özellikle su akıntısı ile sürüklenenler, şeffaf veya yarı şeffaf yapılarındaki sarımsı-kahverengi tonlarıyla ve uzun, sarkık tentakelleriyle bakınca... evet, biraz "sulanmış, kurumuş salatalık dilimi" gibi görünebilir. Özellikle denizden çıkarılıp kurudukça büzüşen, saydamlaşan denizanaları, mutfakta unutulup kuruyan salatalıkla görsel bir illüzyon yaratabilir. Bu da sosyal medyada "Denizden salatalık mı çıktı?" şeklinde esprilere konu olur. Ama bu sadece bir görsel aldanmadır.
Eğer bu soruyu bir biyokimya öğretmeniniz sorduysa, cevap muhtemelen su oranıdır. Her iki organizma da canlılık faaliyetlerini gösterebilmek için yüksek oranda suya ihtiyaç duyar. Salatalığın yaklaşık %95'i, denizanalarının da büyük çoğunluğu sudur. Yani "su temelli yaşam" açısından yapısal benzerlik taşırlar. Ama bu, aralarındaki evrimsel mesafeyi kapatmaz.
Ben akvaryum ve deniz canlıları üzerine yoğunlaştığım için ekleyeyim: Denizanalarını tatlı su akvaryumuna koyarak "su benzerliği"ni test etmeyin. Tuz oranı, pH ve mineral dengesi farklılığı onları dakikalar içinde öldürür. Salatalığı da denize atmayın; ödem alıp patlar, bu da bir tür "benzerlik testi" değildir, sadece bir komedi malzemesidir.
Sonuç olarak; biri hayvan, biri bitki. Aralarındaki tek ortak nokta, ikisinin de su çevresinde yaşaması ve görsel olarak bazen birbirine karışabilmesi. Soruyu soran kişi muhtemelen bir görsel şakaya takılmış veya biyoloji dersinde "canlıların ortak özellikleri" konusunu sormuştur. Yanılma payı yüksek olan bu tür sorulara karşı dikkatli olun, aksi halde forumda "Salatalık mı yetiştirdin denizden?" diye etiketlersiniz. ?