Question

Set gölleri nasıl oluşur ?

Answer 1

Set gölleri, adından da anlaşılacağı gibi, bir vadinin veya çukurun önünün doğal bir setle kapanması sonucu akarsuların veya yüzey sularının birikmesiyle meydana gelen göllerdir. Bu setlerin oluşum mekanizmaları ve dolayısıyla göl türleri farklılık gösterir. İşte başlıca oluşum şekilleri:

1. Heyelan Set Gölleri (En Yaygın Tür)

• Mekanizma: Bir vadi yamacında meydana gelen büyük ölçekli bir heyelan (toprak veya kaya kayması), vadi tabanına inerek akarsu yatağını tamamen keser. Bu doğal bent, akarsuyun ilerlemesini engeller ve su, heyelanın arkasında birikerek gölü oluşturur.
• Özellikleri: Genellikle düzensiz bir şekle sahiptirler. Setleri genellikle konsolide olmamış malzemeden (toprak, kaya molozu) oluştuğu için zamanla aşınabilir veya ani boşalmalarla aşağı çığırda ciddi tehlike yaratabilirler.
• Türkiye'den Örnekler: Uzungöl (Trabzon), Tortum Gölü (Erzurum). Benim gözlemlerim, özellikle Doğu Karadeniz'in dik yamaçları ve yoğun yağış rejiminin heyelan set göllerinin oluşumu için ideal koşullar sunduğunu gösteriyor.

2. Lav Set Gölleri

• Mekanizma: Volkanik patlamalar sonucu çıkan akışkan lavlar, bir vadinin veya çukur alanın önünü tıkayabilir. Bu lav akıntıları soğuyup katılaştığında kalıcı bir set oluşturur ve arkasında biriken sular gölü meydana getirir.
• Özellikleri: Lav setleri, heyelan setlerine göre genellikle daha sağlam ve dayanıklıdır.
• Türkiye'den Örnekler: Van Gölü (Nemrut Dağı'ndan çıkan lavların bir vadiyi tıkamasıyla oluşmuştur), Hazar Gölü.

3. Buzul Set Gölleri (Moren Set Gölleri)

• Mekanizma: Geçmişteki buz devirlerinde hareket eden buzullar, vadileri oyarken beraberlerinde getirdikleri morenleri (buzul depolarını: kum, çakıl, bloklar) vadinin ağzına veya belirli noktalarına biriktirerek bir set oluşturur. Buzulun erimesiyle arkasında biriken suları bu moren seti tutarak gölü meydana getirir.
• Özellikleri: Genellikle yüksek dağlık alanlarda, buzul vadilerinde görülürler. Suları berrak ve soğuktur.
• Türkiye'den Örnekler: Kaçkar Dağları ve Aladağlar'daki birçok küçük buzul gölü bu kategoriye girer.

4. Kıyı Set Gölleri (Lagünler veya Deniz Kulağı)

• Mekanizma: Deniz akıntıları ve dalgalar, kıyı boyunca taşıdıkları kum ve çakılları bir koyun veya körfezin ağzında biriktirerek bir kıyı oku (kordon) oluşturur. Bu kıyı oku, denizden ayırdığı su kütlesini bir göle dönüştürür.
• Özellikleri: Genellikle deniz seviyesine yakın, tuzlu veya acı su içeren göllerdir.
• Türkiye'den Örnekler: Büyükçekmece ve Küçükçekmece Gölleri (İstanbul), Akyatan Gölü (Adana).

5. Alüvyal Set Gölleri

• Mekanizma: Büyük bir akarsu, ana vadisinde taşıdığı alüvyonları (kum, kil, çakıl) biriktirerek yan kollardan gelen suların ana akarsuya ulaşmasını engelleyebilir veya kendi yatağında bir yükselti oluşturarak suyun bir çukurda birikmesine neden olabilir.
• Özellikleri: Genellikle alçak ve eğimi az bölgelerde görülür. Setleri diğer türlere göre daha gevşek olabilir.

Uzman Püf Noktaları

Unutmamalısın ki set gölleri, doğanın dinamik süreçlerinin birer aynasıdır. Özellikle heyelan set gölleri, setin yapısına ve suyun aşındırma gücüne bağlı olarak kısa ömürlü olabilir veya ani set yıkılmalarıyla aşağı çığırda yıkıcı taşkınlara neden olabilir. Bu nedenle jeolojik etütler ve izlemeler, özellikle yerleşim yerlerinin yakınındaki bu tür göller için kritik öneme sahiptir. Kendi mesleki tecrübelerime göre, set göllerinin oluşumu kadar, onların evrimi ve potansiyel riskleri de jeomorfoloji ve hidroloji açısından sürekli takip edilmesi gereken konulardır.