Tüzüklerin hazırlanması, hukuki teknik bilgi ve pratik yönetim deneyiminin kesiştiği, hassas bir süreçtir. Bu sürecin mimarı genellikle bir avukat veya hukuk müşaviridir; ancak bu tek başına yeterli değildir. Tüzük, sadece yasalara uygunluk sağlamak için değil, aynı zamanda yapının (dernek, kooperatif, şirket vb.) kendi dinamiklerine ve operasyonel ihtiyaçlarına göre de şekillendirilmelidir. Bu nedenle, asıl işlevsel tüzükler, hukukçu ile yönetimin iş birliği içinde hazırlanır.
Yasal olarak tüzük taslağını hazırlayan kişi, kuruluşun temsilcisi veya yönetim kurulu başkanı olsa da, metnin Anayasa ve ilgili özel kanunlara (5253 sayılı Dernekler Kanunu, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu veya 6102 sayılı TTK) tam uyumlu olmasından sorumlu olan kişi mutlaka bir hukuk profesyonelidir. Zorunlu hükümler (kuruluş amacı, organlar, toplantı usulleri, feshi vb.) kanunla belirlenmiştir; bu maddeler tüzükte eksik veya hatalı yazılırsa tüzük tamamen geçersiz sayılır. Bu yüzden "ben kendi tüzüğümü yazarım" demek, ileride çözülmesi çok zor hukuki tuzaklar kurmak demektir.
Buradaki kritik püf nokta şudur: Avukatlar hukuki riskleri minimize eder, ancak operasyonel akıllarını tüzüğe yansıtmayabilirler. Örneğin, bir derneğin karar alma mekanizması nasıl işleyecek, mali denetim ne sıklıkla yapılacak, yönetim kurulu üyelerinin yetki sınırları neresinde bitecek? Bu soruların cevabı, o yapının iç siyasetinde ve günlük işleyişinde saklıdır.
Pratik bir örnek vereyim: Bir teknoloji girişimi için hazırlanan bir şirket ana sözleşmesinde, "kararlar oy çokluğuyla alınır" gibi genel bir madde yazmak yeterlidir. Ancak bir sanat kooperatifinde, "sanatsal projelerin onayı için ilgili branştan en az iki üyenin mutabakatı gerekir" gibi spesifik bir madde, gelecekteki iç çatışmaları önleyecek en güçlü araçtır. Bu detayları avukat değil, o alanın uzmanı ve yönetim ekibi bilir.
Tüzük, kurulduktan sonra değil, kurulurken doğru yazılan, gelecekteki krizleri önleyen bir sigortadır. Hukuki dili bilmeden kendi tüzüğünü yazmaya çalışmak, evin temeli atılmadan duvar örmeye benzer; bir depremde (hukuki uyuşmazlıkta) tüm yapı çöker. Bu yüzden, maliyeti ne olursa olsun, süreçte mutlaka alanında uzman bir hukuk danışmanının imzası olmalı ve bu kişi, yapının iç dinamiklerini de anlayacak şekilde yönlendirilmelidir.
Tüzük hazırlığı aslında çoğu kişinin sandığı gibi sadece avukatın masasında biten bir bürokratik işlem değil; stratejik bir iş birliğidir. Ben gezilerde ekipman listelerini ve rotaları kimin belirlediğini sorgularken, kurumsal yapıda da "kimin kalemi tuttuğu" sorusunu sıkça sorarım. Çünkü tüzük, bir derneğin ya da şirketin omurgasıdır.
Resmi olarak bakıldığında, tüzük metnini hukukçular (genellikle avukatlar) kaleme alır. Ancak tecrübem şunu gösteriyor ki, sadece hukuki dil bilen biri tüzüğü yazarsa, uygulama aşamasında ciddi tıkanıklıklar yaşanır. Tüzük, yasaların çizdiği sınırlar içinde kalmalıdır ama bu sınırların içindeki özgürlük alanlarını en verimli şekilde kullanan kişi, o kurumu en iyi tanıyan yönetim kurulu üyeleri ile hukukçunun ortak çalışmasıyla ortaya çıkar.
Benim gözlemime göre, en sağlıklı tüzükler şu üç aşamada şekillenir:
Burada püf nokta diyebileceğim, çoğunun atladığı detaylar var:
Sonuç olarak, tüzüğü avukat yazar, yönetim kurulu şekillendirir ve genel kurul onaylar. Ama tüzüğün ruhunu veren, o kurumu yaşayan ve geleceğini planlayan kimselerdir. Eğer tüzüğünüzü hazırlıyorsanız, sadece "yasal mı?" diye sormayın; "bu madde 5 yıl sonra bizi zorlar mı?" diye sorun. Pratiklik, en iyi hukukçudan daha değerlidir.