Peneplen nedir ?

Question

Yontuk  düz anlafına gelir .Akarsuların oluşturdukları sekillerdendir

Answer 1

Peneplen, dediğin gibi "yontuk düz" anlamına gelir ve jeomorfolojide bir arazinin uzun jeolojik zamanlar boyunca akarsular tarafından aşındırılarak ulaştığı son evreyi temsil eder. Aslında bu, William Morris Davis'in ortaya attığı "erosyon döngüsü" teorisinin en olgun ve düşük enerjili aşamasıdır.

Şunu düşün: Bir bölge tektonik olarak yükseldi, dağlar oluştu ve yüksek bir rölyef (kabartı) kazandı. Akarsular bu yüksek yerleri aşındırmaya başlar. Başlangıçta derin V şeklinde vadiler açarlar, arazi oldukça engebeli ve dağlıktır. Ancak zamanla, akarsular hem vadilerini derinleştirir hem de yanal erozyonla (yani vadilerini yanlara doğru genişleterek) interflüvleri (iki akarsu arasındaki sırtları) aşındırır. Bu süreç milyonlarca yıl sürer ve ana akarsu, aşındırma taban seviyesine (genellikle deniz seviyesine) yaklaşana kadar araziyi düzler. Taban seviyesi kavramı burada çok kritik; bir akarsu, taban seviyesinin altına inemez. Akarsuyun eğimi azaldıkça, hızı ve dolayısıyla aşındırma gücü de azalır. Sonunda tüm bölge, deniz seviyesine çok yakın, hafif dalgalı bir yüzey haline gelir.

Bir peneplenin temel özelliklerine bakarsak:
Çok düşük rölyefli olması: Hafif dalgalı, neredeyse düz bir yüzeydir. Dağlar ve derin vadiler ortadan kalkmıştır.
Deniz seviyesine yakınlık: Aşındırma taban seviyesine yakın bir seviyede oluşur.
Yavaş akan, menderesli akarsular: Aşındırma gücü azalmış, yatak eğimi çok düşük nehirler karakteristik özelliğidir.
Bazen bu düz yüzeyde, aşınmaya daha dirençli kayaçlardan oluşmuş, izole tepeler veya adacık dağlar görebiliriz. Bunlara monadnok denir.

Ancak burada önemli bir nüans var: Mükemmel bir peneplen doğada çok nadir bulunur. Çünkü Davis'in teorisi, uzun süre tektonik hareketlerin durduğu, yani arazinin yükselmediği veya çökmediği bir dönemi varsayar. Dünya'da ise tektonik aktivite neredeyse hiç durmaz; sürekli yükselmeler ve çökmeler yaşanır. Bu yüzden genellikle, daha sonra tektonik hareketlerle yükseltilmiş ve yeniden parçalanmış, yani eksüme olmuş (yüzeye çıkmış) peneplen kalıntılarıyla karşılaşırız. Bu kalıntılar, eski bir düz yüzeyin izlerini taşır ve jeolojik geçmiş hakkında bize çok değerli bilgiler verir.

Benim tecrübemde, bu tür kalıntıları jeolojik haritalarda veya saha çalışmalarında yorumlamak bazen oldukça zorlayıcı olabiliyor. Özellikle Türkiye gibi genç tektonik hareketlerin aktif olduğu bir coğrafyada, "saf" bir peneplen görmek neredeyse imkansızdır. Daha çok, yükselmiş platoların tepelerinde ya da bazı ova tabanlarında, eski aşınma yüzeylerine dair ipuçları ararız. Örneğin, iç Anadolu'daki bazı geniş düzlükler, tektonik hareketlerle kaldırılmış ve sonra erozyonla şekillenmiş eski peneplen parçaları olarak yorumlanabilir. Ama bu, her zaman jeolojik kanıtlarla desteklenmesi gereken bir yorumdur, çünkü benzer yüzeyler farklı süreçlerle de oluşmuş olabilir (örneğin, pediplainler veya yapısal platolar). Bu nedenle, bir peneplen gördüğünde, onun oluşumunda rol oynayan jeolojik ve tektonik süreci iyi analiz etmelisin.