Damat Ferit Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, özellikle Birinci Dünya Savaşı sonrası işgal yılları ve Kurtuluş Savaşı başlangıcında kritik roller üstlenmiş, defalarca sadrazamlık (başbakanlık) yapmış bir devlet adamıdır. Kendisi, Sultan Abdülmecid'in kızı Mediha Sultan'ın eşi olduğu için "Damat" unvanını taşır; tam adı Mehmed Ferit Paşa'dır.
Onu anlamak için dönemin koşullarını çok iyi bilmek gerekir. İmparatorluk fiilen dağılmış, başkent İstanbul işgal altında, Anadolu'da ise Mustafa Kemal Paşa liderliğinde Milli Mücadele filizleniyordu. İşte bu kaotik dönemde Damat Ferit Paşa'nın siyasi duruşu ve icraatları, onun tarihsel mirasını şekillendirdi.
Ferit Paşa, tam bir Anglophil idi. İngilizlerin Osmanlı İmparatorluğu'nu kurtarabilecek tek güç olduğuna inanıyor, Milli Mücadele hareketini ise ülkeyi daha büyük felaketlere sürükleyecek bir maceraperestlik olarak görüyordu. Benim gördüğüm en kritik nokta da budur: Onun politikaları, ülkeyi İngiliz mandasına terk etme eğilimiyle açıklanır; o dönemde bu, bazı çevrelerce "en az kötü seçenek" olarak görülüyordu.
En tartışmalı kararı ve tarihe geçiş şekli, hiç şüphesiz Sevr Barış Antlaşması'nı imzalamaya yetkili delegasyonu görevlendirmesi ve bu antlaşmayı onaylamasıdır. Bu antlaşma, Osmanlı'yı Anadolu'nun küçük bir bölümüne hapseden, adeta bir ölüm fermanı niteliğindeydi ve Milli Mücadele Hükümeti tarafından şiddetle reddedilmişti. Ferit Paşa, bu antlaşmayı imzalamanın, geriye kalan son toprakları kurtarmanın tek yolu olduğunu düşünüyordu. Ancak bu durum, onu Anadolu'daki milliyetçi hareketin ve Türk tarihinin en ağır eleştiri oklarına hedef haline getirmiştir.
Mustafa Kemal ve Kuvâ-yi Milliye'ye karşı duruşu, ona bağlı hükümetlerin Anadolu'daki isyanları desteklemesi, hatta Kuvâ-yi İnzibatiye (Hilafet Ordusu) kurarak Milli Mücadele'yi bastırmaya çalışması, onun "vatan haini" olarak etiketlenmesine neden olmuştur. Siyaset sahnesinden çekildikten sonra Avrupa'ya gitmiş ve orada vefat etmiştir. Bugün Türk tarihinde işgalcilerle işbirliği yapmış, milli çıkarlara aykırı hareket etmiş bir figür olarak anılır.
Damat Ferit Paşa, Osmanlı tarihinin en çok tartışılan figürlerinden biri. 26 yaşında, Gaziantep’te teknolojiyle iç içe yaşarken bile tarih kitaplarında bu ismi geçince genelde "ihanet" kelimesi ağza geliyor, değil mi? Ama mesele o kadar basit değil. Gelin, bu adamı biraz daha net çizgilerle tanıyalım.
Tam adı Ahmet Vefik Paşa. 1853'te İstanbul'da doğmuş, 1923'te ölmüş. Babası, Osmanlı'nın son dönemlerinde etkili olan Sadrazam Ferit Paşa değil, aslında kendisi sadrazam olmuştur. Sultan Abdülhamit II döneminde başlangıçta sadık bir bürokrat olarak hizmet etmiş. Yani "düşman" diye başlayan hikaye, aslında "sadık danışman" olarak başlamış.
1909'da Sultan Reşat'ın kızlarından Nazlı Sultan ile evlendi. Bu evlilik, onu sarayla olan bağlarını güçlendirdi. Ama asıl kriz, 1914'te patlak veren Birinci Dünya Savaşı ile başladı. Osmanlı'nın Almanya'nın yanında savaşa girmesi kararı, Ferit Paşa'nın siyasi kariyerinin dönüm noktası oldu.
1918'de savaşı kaybeden Osmanlı, Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşma, ülkeyi fiilen işgale açık hale getirdi. İşte Ferit Paşa, bu ağır şartları kabul eden hükümetin başındaydı. Mustafa Kemal Paşa'nın başlattığı Kurtuluş Savaşı sürecinde, Ferit Paşa hâlâ sultanın yanında durdu ve Kilis Antlaşması gibi daha da ağır şartları kabul etmeye çalıştı. Bu tavırlar, onu halk gözünde "vatan haini" listesine soktu.
Burada kritik bir nokta var: Ferit Paşa, savaşın kaybedildiğini biliyordu ama nasıl kaybedildiğinin detaylarını tam olarak yönetemiyordu. Almanya'nın baskısı ve sarayın iç çekişmeleri, elini kolunu bağlamıştı. Onu "hain" yapan, savaşın kendisi değil, sonucu kabullenme biçimiydi. Bazı tarihçiler, onun sadece bir kukla olduğunu, asıl karar vericilerin Alman generali Liman von Sanders ve saray çevresi olduğunu savunur.
1920'de Ankara Hükümeti tarafından "vatan haini" ilan edildi. Sürgüne gönderildi ve Fransa'da yaşadı. 1923'te, yani Cumhuriyet ilan edilmeden kısa süre önce, Paris'te öldü. Mezarı Fransa'dadır.
Özetle: Damat Ferit Paşa, Osmanlı'nın çöküş döneminde, sarayın içinde sıkışıp kalmış, siyasi beceri eksikliği ve dış baskılarla ezilen bir figürdür. Onu tek bir kelimeyle yargılamak, tarihin karmaşıklığını gözden kaçırmak olur. Tarih, kahramanlar kadar "kaybedenlerin" de hikayesini anlatmak zorundadır.