İlk yerli realist roman, edebiyatımızda Recaizade Mahmut Ekrem'in Araba Sevdası olarak kabul edilir. Bu eser, 1898 yılında yayımlanmış olmasına rağmen 1890'lı yılların başında yazılmış, Tanzimat Dönemi romanındaki romantik ve didaktik eğilimlerden keskin bir kopuşu temsil ederek realist akımın edebiyatımızdaki ilk güçlü örneğini sunmuştur.
Araba Sevdası'nı Türk edebiyatının ilk realist romanı yapan temel özellikler şunlardır:
Edebiyatımızdaki bu geçişin en önemli püf noktası, Araba Sevdası'nın toplum için sanat anlayışından sanat için sanat anlayışına doğru güçlü bir köprü oluşturmasıdır. Romantik dönem eserlerinde duygu yoğunluğu, tesadüfler ve "iyi-kötü" karşıtlığı ağır basarken, Araba Sevdası gerçek yaşamın karmaşıklığını, karakterlerin iç çatışmalarını ve toplumun farklı kesimlerini daha gerçekçi bir mercekten incelemeye başlamıştır.
Bir edebiyat uzmanı olarak, Araba Sevdası'nı okurken Recaizade Mahmut Ekrem'in Batı edebiyatındaki realist akımları ne kadar yakından takip ettiğini ve bu anlayışı kendi toplumuna ne denli başarıyla uyguladığını net bir şekilde görürsün. Eser, Batılılaşma çabalarının yüzeyselliğini ve bir insanın bu yüzeysellikte nasıl savrulduğunu tüm çıplaklığıyla gözler önüne serer. Bu, Türk edebiyatı için bir dönüm noktasıdır ve sonraki realist nesillere (Halit Ziya Uşaklıgil, Mehmet Rauf gibi Servet-i Fünun romancılarına) güçlü bir zemin hazırlamıştır. Gerçekçiliğin derinliğini ve karakter çözümlemesinin inceliğini ilk kez bu kadar net biçimde bu eserde yakaladığımızı söyleyebiliriz.
Bu soru, Türk edebiyatı tarihinde sıkça kafaları karıştıran, "ilk ne?" yarışı gibi duran ama aslında çok net bir cevap gerektiren bir konu. Finans dünyasında ilk yatırım sertifikası neyse, edebiyatta da "ilk realist roman" tanımı o kadar kritik. Burada yapılan en büyük hata, romantizmi ve realizmi birbirine karıştırmak oluyor.
Halk arasında "Şeyh Galip'in Hüsnü Aşk"ı ilk romanımızdır" diye dolaşan bir inanış var. Ama bak, bu eser romantizm akımının bir ürünü. Şairin kendi iç dünyasını, aşk acısını ve idealize edilmiş duyguları yansıttığı bir metin. Biz ise realizmi arıyoruz; yani toplumsal gerçekliği, sınıf çatışmalarını ve bireyin içinde bulunduğu sosyal çevreyi olduğu gibi, abartmadan, bilimsel bir gözlemle anlatan yapıtları.
Türk edebiyatında ilk yerli realist roman, tartışmasız Recaizade Mahmut Ekrem'in 1897'de yayımladığı Araba Sevdası romanıdır.
Neden bu eser? İşte burada konunun püf noktası devreye giriyor:
Eğer bir forumda bu tartışma açılırsa, kimse "Şeyh Galip" demesin, hemen düzeltin: Araba Sevdası. Çünkü realizm, "hissedilen" değil, "gözlenen" gerçeğin aktarılmasıdır. Ekrem, o dönemin İstanbul'unu bir sosyal laboratuvar gibi ele alarak okuyucuya ayna tutmuştur. Bu yüzden edebiyat tarihçileri, Türk realizminin ilk somut adımı olarak Araba Sevdası'nı işaret eder.
Kısacası, romantizm duyguyu, realizm ise toplumu anlatır. İlk "toplumu" bu kadar net çizen yerli kalem, Mahmut Ekrem'dir.