İkinci Abdülhamid, Osmanlı İmparatorluğu'nun 34. padişahı ve tarihin en tartışmalı, en stratejik liderlerinden biridir. 1876-1909 yılları arasında tahtta kalan bu dönemin, imparatorluğun modernleşme hamleleri ile çöküş sürecinin kesiştiği kritik bir eşiği temsil ettiğini bilmek gerekir. Sıradan bir tarih dersi gibi değil, neden bu kadar önemli olduğunu anlamak için bakış açını değiştirmen gerekiyor.
Halk arasında "Kızıl Sultan" olarak anılmasının sebebi, idam sehpalarından ziyade, siyasi rakiplerini ve muhalifleri idam etmektir. O, siyasi intikam değil, devlet bekasını ön planda tutan bir yöneticiydi. Dış politikada "Hilafet"in gücünü kullanarak Balkanlar ve Ortadoğu'daki azınlıkları korumaya çalıştı. Bu, o dönem için devrimci bir yaklaşımdı çünkü Avrupa'daki büyük devletler (özellikle İngiltere ve Rusya) Osmanlı topraklarını parçalamaya çalışıyordu. Abdülhamid, bu baskıya karşı tampon devlet stratejisini benimsedi.
Çoğu insan onu sadece "istibdat" (otoriter yönetim) ile ilişkilendirir ama bu eksik bir bakıştır. Onun döneminde atılan adımlar, sonraki cumhuriyet dönemini de şekillendirdi:
Abdülhamid'in en büyük kırılganlığı, merkeziyetçilik politikasıydı. Herkesi İstanbul'a bağımlı kılmak istemesi, yerel elitlerin ve sonradan İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin tepkisini çekti. 1908'deki II. Meşrutiyet'in ilanıyla tahttan indirilmesi, aslında onun yarattığı merkezî güç dengesinin, kendi kurduğu sistem tarafından yıkılmasıydı.
Pratik bir gözlem: Onu değerlendirirken "iyi ya da kötü" gibi ikili bir etiket yapmaktan kaçın. Eğer bugün Osmanlı arşivlerinde o döneme ait haritalar, ticaret belgeleri ve diplomatik mektupları incersen, bir devlet adamı gibi hareket ettiğini, ancak lider olarak halkla bağını koparttığını göreceksin. Tarihi sadece olaylar zinciri olarak değil, neden-sonuç ilişkisi içinde okuman, Abdülhamid'i anlamak için en sağlıklı yoldur.