Maarifperver padişahımız unvanı, Osmanlı tarihinde özellikle eğitim, bilim ve kültüre yaptığı devrim niteliğindeki yatırımlarla öne çıkan II. Mahmud için kullanılır. Ancak bu lakap, sadece tek bir kişiye has kalmamış; II. Abdülhamid ve II. Mahmud’un torunu olan II. Abdülhamid (1876–1909) de bu geleneği en üst düzeyde sürdürdüğü için halk arasında ve tarihî kayıtlarda aynı saygınlıkla anılır.
Osmanlı’nın "yenilenme" (Tanzimat öncesi) dönemini başlatan II. Mahmud, eğitim sistemini modernize eden ilk büyük hamleleri yapan hükümdardır. Onun döneminde:
Mekteb-i Tıbbiye (Tıbbiye Mektebi) kuruldu.
Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye-i Askeriye gibi modern askeri ve teknik okullar açıldı.
Kulluk sistemi kaldırılarak, medreseler modern okullarla entegre edilmeye başlandı.
İlk kez Lale Devri’nden sonra batılılaşma yönünde ciddi bir eğitim reformu hayata geçirildi.
Eğer sorunuz daha geniş bir perspektiften, "en çok okulu ve müesseseyi kuran" padişahı soruyorsa, cevap II. Abdülhamid’dir. O, "Maarifperver" sıfatını en hak eden isimlerden biridir çünkü:
1869’da Maarif Nazırlığı’nı kurarak eğitimi merkezi düzeyde yönetti.
Darülfünun (İstanbul Üniversitesi’nin öncüsü) ve Darüşşafaka gibi köklü kurumları destekledi.
Osmanlı topraklarında 10.000’den fazla okul açtırdı; bunların büyük çoğunluğu köylerde ve taşrada idi.
Kız çocuklarının eğitimine özel önem vererek kız mektepleri ağını yaygınlaştırdı.
* Müslüman okullarının yanı sıra, Hristiyan ve Yahudi azınlık okullarının da denetim altında gelişmesini sağladı.
Forum kültüründe bu soruya gelen cevaplar genellikle iki kutupta toplanır:
1. II. Mahmud: Modernleşmenin ve askeri/teknik eğitimin babası.
2. II. Abdülhamid: Kütle eğitimini ve medrese-batı okulu sentezini kuran, "her köye bir okul" vizyonunu gerçekleştiren.
Tecrübe Notu: Eğer bir tarih sınavı veya akademik tartışma bağlamında soruyorsan, "Maarifperver" sıfatı II. Abdülhamid için daha sık ve yerinde kullanılır. Çünkü O, eğitimi salt bir kurum değil, milli bilinç ve modernleşme aracı olarak kullanan, bizzat ders kitaplarını inceleyen, öğretmen maaşlarını bütçeden öncelikli gören bir padişah olarak tarihe geçmiştir. II. Mahmud ise daha çok "yıkım ve yeniden kurma" evresinin, Abdülhamid ise "yaygınlaştırma ve derinleştirme" evresinin sembolüdür.
Bu nedenle, kapsam ve etki alanı açısından II. Abdülhamid, başlangıç ve reform açısından II. Mahmud olarak iki ismi birlikte değerlendirmek en doğru yaklaşımdır. Ancak tek bir isim seçmek zorundaysan, "Maarifperver" unvanının halk arasında ve resmî tarih yazımında en çok II. Abdülhamid ile özdeşleştiğini bilmelisin.