Ayastefanos Antlaşması (1878), Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonunda imzalanan ve hem Osmanlı İmparatorluğu’nun hem de Avrupa siyasetinin kaderini kökten değiştiren, ancak kısa ömürlü olmasıyla tanınan kritik bir belgedir. Bu antlaşmanın önemini anlamak için sadece metnindeki maddelere değil, neden bozulduğuna ve bu bozulmanın yarattığı jeopolitik sarsıntıya odaklanman gerekir.
Antlaşmanın en yıkıcı unsuru, Türk Boğazları’nın (Haliç hariç) Rus gemilerine açılmasıydı. Bu madde, Osmanlı’nın denge politikası üzerindeki son darbe oldu. Boğazlar, Osmanlı’yı Avrupa’ya bağlayan can damarıydı; bu damarın kesilmesi, imparatorluğun stratejik derinliğini sıfıra indirdi. Ayrıca, Kars, Ardahan, Batum ve Artvin gibi toprakların Rusya’ya verilmesi, Doğu Anadolu’daki demografik ve coğrafi dengeyi bozdu.
Ayastefanos’un asıl önemi, imzalandıktan sadece üç ay sonra Berlin Konferansı (1878) ile fiilen iptal edilmesidir. İngiltere, Avusturya-Macaristan ve Almanya, Rusya’nın bu kadar güçlenmesinden ve boğazların kontrolünü ele almasından endişe duydu. Sonuç olarak:
1. Batum ve Kars Rusya’da kaldı, ancak Ardahan ve Artvin Osmanlı’ya geri verildi.
2. Boğazlar tekeline son verildi; savaş zamanında bile kıyıdaş devletler dışındaki gemilere kapalı tutulması prensibi yeniden tesis edildi.
3. Bulgaristan, Ayastefanos’taki gibi Rusya’ya bağlı bir "Prenslik" olmaktan çıkıp, Avusturya-Macaristan ve Türk etkisi azaltılmış, daha bağımsız görünen Bulgaristan Prensliği olarak yeniden şekillendirildi.
Birçok kişi Ayastefanos yerine Berlin Antlaşması’na odaklanır, ancak Ayastefanos, Osmanlı’nın "kendi başına" kabul etmek zorunda kaldığı en ağır yenilgi belgesidir. Berlin ise büyük güçlerin müdahalesiyle oluşan bir "düzenlemeydi".
Pratik bir gözlem olarak şunu söyleyebilirim: Tarih kitaplarında "Berlin Antlaşması" başlığı altında anlatılan süreç, aslında Ayastefanos’un yarattığı krizin sonucudur. Ayastefanos olmasaydı, Berlin’de masaya oturulmazdı. Bu antlaşma, Osmanlı’nın "hasta adam" statüsünden çıkmak istemesinin değil, tam tersine, tamamen çökmek üzere olduğunun uluslararası alandaki resmi itirafıydı. Bu yüzden, sadece bir barış metni değil, bir jeopolitik kırılma noktası olarak okumalısın.
Ayastefanos (İstanbul) Antlaşması, 26 Mayıs 1913’te Osmanlı Devleti ile Balkan Birliği (Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ) arasında imzalanan bir barış sözleşmesidir. Bu antlaşma, Balkan Savaşları’nın ikinci aşamasını sona erdiren ve Osmanlı’nın Avrupa’daki toprak kayıplarını resmileştiren bir belge niteliğindedir. Aşağıda, antlaşmanın neden bu kadar kritik olduğunu üç başlık altında özetliyorum.
Özetle, Ayastefanos Antlaşması sadece bir barış sözleşmesi değil, Osmanlı’nın çöküş sürecini hızlandıran, bölgesel güç dengelerini yeniden çizen ve modern Türkiye’nin sınır ve kimlik temellerini etkileyen bir dönüm noktasıdır. Bu yüzden tarihçiler, antlaşmayı “Osmanlı’nın son Avrupa adımı” olarak nitelendirirler.