Bursa’nın kuruluş hikâyesi, basit bir "kurucu isim" listesiyle değil, katmanlı bir tarihî süreçle açıklanır. Şehrin çekirdeği olan yerleşim alanı, MÖ 6. yüzyılda Kelt kökenli Bitinyalılar tarafından Prusa adıyla kurulmuştur. Ancak bu ilk yerleşim, günümüzde bildiğimiz Bursa’nın merkezini tam olarak kapsamaz; daha çok Uludağ eteklerindeki doğal savunma avantajı sunan yüksek kesimleri işaret eder.
Şehrin stratejik önemini asıl ortaya çıkaran ve modern Bursa’nın temellerini atan olay ise 1326 yılındaki Osmanlı fethidir. Osman Gazi, Bursa’yı Bizans İmparatorluğu’ndan alarak başkent ilan etmiştir. Bu dönemde şehir, sadece bir kale değil, yeni bir imparatorluğun mimari ve idari kalbi olarak yeniden şekillendirilmiştir. Yani teknik olarak "ilk kurucu" Bitinyalılar olsa da, "Bursa" adıyla ve bugünkü kimliğiyle var olan şehir, Osmanlılar tarafından inşa edilen bir metropol olarak kabul edilir.
Bu ayrımı yapmak, konunun püf noktasıdır. Tarihî kaynaklarda ve arkeolojik bulgularda şu dinamikler öne çıkar:
Prusa (Kelt Dönemi): Şehrin en eski ismi. Bu dönemde Roma ve Bizans egemenlikleri altında da varlığını sürdüren askeri bir üs niteliğindedir.
Bizans Dönemi: Şehir, imparatorluğun doğu sınırındaki önemli bir garnizon ve ticaret merkezi işlevi görmüştür.
* Osmanlı Dönemi: Osman Gazi’nin oğlu Orhan Gazi yönetiminde, Bursa fiilen başkent ilan edilmiş ve ilk Osmanlı altın parası burada basılmıştır. Bu, şehrin sadece coğrafi değil, aynı zamanda ekonomik ve siyasi merkez haline geldiğinin en somut kanıtıdır.
Eğer bu konuyu bir gezi planı veya akademik araştırma için inceliyorsan, sadece "kim kurdu?" sorusuna değil, katmanlara odaklanmanı öneririm. Bursa’nın surları, Ulu Camii ve Heykel Meydanı gibi yapılar, bu katmanların üst üste binmiş halidir. Örneğin, Ulu Camii’nin altındaki alanlar, Bizans ve Roma dönemlerine ait kalıntıları barındırır. Bu yüzden Bursa’yı yalnızca bir Osmanlı şehri olarak görmek, tarihin derinliğini eksik yansıtmanıza neden olur.
Sonuç olarak, Bursa; Bitinyalılar tarafından ilk yerleşim alanı olarak, ancak Osmanlılar tarafından modern anlamda bir başkent ve kültür merkezi olarak "kurulmuştur". Bu ikili yapı, şehrin neden "ilk başkent" unvanını taşıdığını ve neden Türkiye’nin en zengin arkeolojik katmanlarından birine sahip olduğunu açıkça ortaya koyar.
Bursa’nın hikâyesi, aslında Anadolu’nun en derin ve en katmanlı tarihlerinin birleştiği noktada başlar. Birçok kişinin aklına hemen Osmanlı’nın ilk başkenti gelir, ki bu doğru bir bakış açısıdır; ancak şehrin kökleri çok daha eskiye, çok daha eski medeniyetlere uzanır.
Bursa’nın bilinen en eski yerleşim adı Prusa’dır. Bu yerleşimin kurucusu olarak bilinen isim, Bergama Kralı Eumenes I’dir. Ancak burada küçük ama önemli bir detay var: Eumenes, Prusa’yı sıfırdan bir boş araziye kurmuş değil, orada zaten var olan bir Frig yerleşiminin (Tava) üzerine yeni bir şehir inşa etmiştir. Yani toprakların altında Frigler, ardından Keltler ve son olarak da Bergama Krallığı’nın izleri birbirine karışmıştır. Eumenes, bu stratejik konumu (Sakarya Nehri ile İznik Gölü arasındaki geçiş yolunda) fark ederek burayı bir ticaret ve yönetim merkezi haline getirmiştir.
1326 yılında Osman Gazi’nin Bursa’yı fethetmesi, şehrin kaderini değiştiren asıl kırılma noktasıdır. Osman Gazi, burayı yeni kurulan devletin ilk başkenti ilan ederek, Prusa’dan Bursa’ya dönüşüm sürecini başlatmıştır. Bu sadece bir isim değişikliği değil, bir medeniyet inşa süreciydi. Orhan Gazi döneminde şehre gelen ilk büyük göçler (özellikle Balkanlar’dan gelen Türkmenler ve hıristiyan zanaatkârlar) Bursa’yı sadece bir kale değil, canlı bir metropol yapmıştır.
Ben yıllardır Türkiye’nin tarihi dokusunu inceliyorum. Bursa’ya gittiğinizde sadece Yeşil Cami’ye veya Ulu Cami’ye bakmayın. Şehrin sokaklarında yürürken, Prusa’nın surlarının ve Osmanlı’nın ilk medrese kültürünün nasıl iç içe geçtiğini hissedersiniz. Özellikle Zafer Parkı’nda (eski Irgandı Köprüsü bölgesi) ve Hüdavendigar Camii çevresinde, bu katmanlı tarihi en net şekilde okuyabilirsiniz.
Sonuç olarak, Bursa’yı kuran tek bir isim yoktur; onu var eden, Friglerin toprağı, Bergama Krallığı’nın planlaması ve Osmanlı’nın ruhudur. Bu üçlü sentez, Bursa’yı Türkiye’nin en otantik ve en zengin kültürel miraslarından biri yapar. Eğer gidecekseniz, mimari detaylara ve yerel halkın hikayelerine kulak verin; asıl tarih orada saklıdır.