Osmanlı İmparatorluğu'nun son sadrazamı, Ahmed Tevfik Paşa'dır. Bu isim, imparatorluğun siyasi sahnesinden çekildiği, tarihin en çalkantılı dönemlerinden birinde dümenin başında bulunmuş tecrübeli bir devlet adamıdır.
Ahmed Tevfik Paşa, Osmanlı tarihinde üç kez sadrazamlık yapmış nadir kişilerdendir. Ancak bizim için asıl önemli olan, onun 1920-1922 yılları arasında son kez yürüttüğü sadrazamlık görevidir. Bu dönem, fiilen İmparatorluğun son demlerini yaşadığı, İstanbul hükümetinin İtilaf Devletleri işgali altında olduğu ve Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) yeni bir devletin temellerini attığı kritik bir döneme denk gelir.
Onun son sadrazamlığı, Vahdeddin'in padişahlığı dönemine denk gelir. TBMM'nin 1 Kasım 1922'de aldığı kararla saltanatın kaldırılmasıyla birlikte, İstanbul'daki Osmanlı hükümeti ve dolayısıyla sadrazamlık makamı da fiilen ve hukuken sona ermiştir. Tevfik Paşa hükümeti, bu kararın ardından istifasını sunmuş ve Osmanlı İmparatorluğu'nun yüzyıllar süren sadrazamlık kurumu tarihe karışmıştır.
Burada asıl dikkat çekilmesi gereken püf noktası şudur: Ahmed Tevfik Paşa'nın son sadrazamlık döneminde, İstanbul hükümetinin gücü oldukça sembolikti. Gerçek siyasi ve askeri irade, Milli Mücadele'yi yürüten Ankara hükümetinin elindeydi. Tevfik Paşa'nın çabaları, daha çok iki hükümet (İstanbul ve Ankara) arasında bir köprü kurmak, ülkeyi daha büyük yıkımlardan korumak ve mümkünse bir uzlaşı zemini bulmak üzerine yoğunlaşmıştı. Özellikle Lozan Konferansı öncesindeki davet süreci, bu ikili yapının yarattığı karmaşayı ve Tevfik Paşa'nın zor durumunu açıkça göstermiştir. Ankara, İstanbul hükümetinin kendi adına konuşmasına asla izin vermeyeceğini net bir şekilde belirtmiştir.
Tecrübelerimden yola çıkarak şunu söyleyebilirim ki, Tevfik Paşa gibi son dönem Osmanlı devlet adamlarının kaderi, aslında geleneksel devlet yapısının modern ulus-devlet oluşumu karşısındaki çaresizliğini temsil eder. O, bir yandan işgal altındaki başkentte devletin onurunu korumaya çalışırken, diğer yandan da Anadolu'da yükselen yeni bir milli iradenin gücüyle yüzleşmek zorundaydı. Bu, sadece bir makamın sona ermesi değil, aynı zamanda köklü bir siyasi geleneğin yeni bir dünya düzenine yerini bırakmasının çarpıcı bir örneğidir. Dolayısıyla Ahmed Tevfik Paşa'yı sadece son sadrazam olarak değil, aynı zamanda iki çağ arasında kalmış bir geçiş döneminin önemli figürü olarak anlamak gerekir.
Bu soruya verilecek teknik ve tarihsel olarak en doğru cevap Ahmet İzzet Paşa'dır. 18 Mayıs 1920 tarihinde, Vahdettin tarafından başa getirilen ve 17 Ekim 1922'ye kadar bu görevi sürdüren kişi o’dur. Ancak burada işin içine biraz daha detay girip, tarihsel nüansları ayıklamak gerekir; çünkü "son sadrazam" ifadesi bazen kafa karıştırıcı olabilir.
Genelde akla ilk gelen isim Damad Ferid Paşa olsa da, o daha çok "İtilaf Devletleri tarafından dayatılan" ve Şeyhülislam olarak da görev yapmış önemli bir figürdür. Ancak resmi Osmanlı Hükümeti’nin son başbakanı unvanını taşıyan, hilafet makamı çökene kadar görevde kalan kişi Ahmet İzzet Paşa’dır.
Ahmet İzzet Paşa’nın dönemi, İstiklal Savaşı’nın en kritik aşamalarıyla çakışır. Hükümeti İstanbul’da tutmaya çalışırken, Ankara’da kurulan Millî Hükümet ile arasındaki gerilim tırmanır. Paşa, İtilaf Devletleri’nin işgal kuvvetleri karşısında zayıf kalmış bir merkezi otoritenin son temsilcisiydi. 17 Ekim 1922’de Vahdettin’in tahttan feragat edip ülkeyi terk etmesiyle, onun hükümeti de fiilen sona erdi ve ardından Hilafet Meclisi’ne istifa dilekçesi verildi.
Bir finans ve yatırım uzmanı gözüyle baktığımda, bu dönemin sadece siyasi değil, aynı zamanda ekonomik çöküşün de zirvesi olduğunu görüyorum. Osmanlı bütçesi, savaş borçları ve dış müdahaleler altında ezilmişti. Ahmet İzzet Paşa’nın hükümeti, döviz kurlarının ve altın rezervlerinin kontrolsüzce eridiği, devletin mali kapasitesinin neredeyse sıfıra indiği bir dönemde yönetimi devraldı. Bu yüzden onun dönemi, sadece "son" olmanın ötesinde, bir imparatorluğun mali ve siyasi mirasının tasfiye edildiği geçiş sürecidir.
Sonuç olarak, tarihsel kayıtlara göre ve anayasal süreçlere bakıldığında, Osmanlı İmparatorluğu’nun resmi son sadrazamı Ahmet İzzet Paşa'dır. Damad Ferid Paşa ise bu devirde etkili olmuş, ancak görev süresi daha kısa ve koşulları daha karmaşık olan bir diğer önemli isimdir. Karışıklığı önlemek adına, "resmi son" sıfatını Ahmet İzzet Paşa’ya vermek en doğrusu.