TDK'da 'g*kkuşağı' kelimesindeki yıldız imi neden var? Cinsiyet kimliğiyle bir ilgisi mi var?

Question

Geçen gün TDK sözlüğe bakarken fark ettim, 'gökkuşağı' kelimesinin yazılışında 'g*kkuşağı' şeklinde bir yıldız imi kullanılmış. Bunun nedenini çok merak ediyorum. Acaba son dönemdeki LGBTİ+ ve cinsiyet kimliği tartışmalarıyla ilgili bir hassasiyetten mi kaynaklanıyor, yoksa tamamen başka bir dilbilimsel açıklaması mı var?

Answer 1

Harika bir soru! Türkiye'nin dil uzmanlarından biri olarak, bu türden merak uyandıran ve güncel tartışmalarla iç içe geçmiş konulara açıklık getirmek benim için her zaman bir zevk olmuştur. Geçtiğimiz günlerde bana ulaşan bu soru, aslında dil ve toplum arasındaki karmaşık etkileşimin ne kadar hassas bir konu olabileceğini de gösteriyor. 'Gökkuşağı' kelimesinin yazılışında 'g*kkuşağı' şeklinde bir yıldız imi görmeniz ve bununla ilgili merakınız, hele de günümüzdeki hassasiyetler düşünüldüğünde, son derece doğal ve anlaşılır. Gelin, bu konuyu hep birlikte derinlemesine inceleyelim.

TDK ve Kelimeler Arasındaki İlişki: Önce Temel Bir Bilgi

Öncelikle, Türk Dil Kurumu (TDK) ve sözlüklerin genel işleyişi hakkında kısa bir bilgi vermek istiyorum. TDK, Türkçenin zenginliğini korumak, gelişimini izlemek ve standartlarını belirlemekle görevli köklü bir kurumdur. Sözlükler ise dilin yaşayan birer aynası gibidir; kelimelerin doğru yazılışlarını, anlamlarını, kökenlerini ve kullanımlarını kaydederler. Bir nevi dilin fotoğrafını çekerler.

Şu an itibarıyla, *Türk Dil Kurumu'nun resmi yayınladığı sözlüklerde veya online platformlarında 'gökkuşağı' kelimesinin 'gkkuşağı' şeklinde bir yıldız imiyle yer almadığını net bir şekilde belirtmek isterim.** TDK, Türkçe'de yaygın olarak kullanılan, doğal bir olguyu ifade eden "gökkuşağı" kelimesini herhangi bir özel im veya sansürlemeye tabi tutmadan, olduğu gibi kaydeder.

Bu bilgiyle birlikte, sizin bu algıya nasıl kapılmış olabileceğinizi veya böyle bir yazımla nerede karşılaşmış olabileceğinizi anlamak için olası senaryoları masaya yatıralım.

Peki, Bu Algı Nereden Geliyor Olabilir? Olası Senaryolar

Dilimizde veya internet kullanımında yıldız imlerinin çeşitli kullanım alanları var ve bu durum bazen yanılgılara yol açabiliyor.

1. Yanlış Kaynak veya Göz Yanılması

İnternet dünyasının bilgi kirliliği ve hızını düşündüğümüzde, bazen göz yanılmaları veya yanlış kaynaklardan alınan bilgilerle karşılaşmak mümkün. Belki TDK'ya ait olmayan, ancak TDK logosu gibi yanıltıcı unsurlar içeren bir sitede veya bir sosyal medya gönderisinde böyle bir yazımla karşılaştınız. Veya bir gazete yazarı, bir blog veya kişisel bir sosyal medya hesabında özel bir vurgu ya da esprili bir amaçla bu şekilde bir kullanım yapmış olabilir. Bu durumda, bu yazım TDK'nın resmi tutumunu yansıtmaz.

2. Sosyal Medya ve Algoritmik Sansür Mekanizmaları

Bu, sizin algınızın oluşmasında en güçlü adaylardan biri olabilir. Sosyal medya platformları ve bazı web siteleri, otomatik filtreleme sistemleri kullanarak belirli kelimelerin veya ifadelerin doğrudan yazılmasını engeller. Genellikle küfürlü, hakaret içeren veya bazı hassas (bazen politik) içerikli kelimeler bu filtrelere takılır. Örneğin, "s*ktir," "Allah," gibi kelimelerin bazı platformlarda sansürlendiğini görmüşsünüzdür. Bu tür sansürlemeler, kelimenin ortasına yıldız imi (asterisk) koyarak yapılır.

'Gökkuşağı' kelimesi, özellikle son yıllarda LGBTİ+ topluluğunun sembolü haline gelmesiyle birlikte, bazı kesimler tarafından "tartışmalı" veya "hassas" kabul edilebiliyor. Şiddetle karşı çıksak da, ne yazık ki bazı platformlar veya kullanıcılar, bu kelimenin doğrudan yazılmasını "sakıncalı" bulup algoritmik veya manuel olarak sansürleme yoluna gitmiş olabilir. Ancak altını çizmek gerekir ki, bu, TDK'nın uyguladığı bir sansür veya dilbilimsel bir kural değildir; tamamen belirli bir platformun veya kullanıcının politikasıdır.

3. Özelleştirilmiş Yazım veya Sanatsal İfade

Bazen yazarlar veya şairler, metinlerinde özel bir etki yaratmak, bir kelimenin belirli bir anlamını vurgulamak ya da okuyucuyu düşündürmek için standart dilbilgisi kurallarının dışına çıkabilirler. Bir edebi eserde veya deneysel bir metinde 'g*kkuşağı' gibi bir yazımla karşılaşmak, yazarın sanatsal tercihi olabilir. Ancak bu, yine TDK'nın genelgeçer bir kuralı veya tavsiyesi değildir.

Cinsiyet Kimliği ve Hassasiyet Tartışmaları: TDK Bu Konumda Neden Farklı Bir Rol Üstlenmez?

Sorunuzun temelindeki en önemli noktalardan biri, 'cinsiyet kimliği tartışmalarıyla bir ilgisi olup olmadığı'ydı. Bu konuyu netleştirmek gerekiyor:

Gökkuşağı, doğanın en büyüleyici ve evrensel güzelliklerinden biridir. Renklerin ahenkli dansı, insanoğlunun var oluşundan beri pek çok kültürde barışın, umudun, çeşitliliğin ve pozitifliğin sembolü olmuştur. Modern dönemde ise, özellikle 1970'lerden itibaren LGBTİ+ (Lezbiyen, Gey, Biseksüel, Trans, İnterseks ve diğer cinsel kimlikler) toplulukları tarafından çeşitliliği ve birlikteliği temsil eden bir sembol olarak benimsenmiştir.

TDK'nın birincil görevi, bir dilin mevcut durumunu kaydetmek ve standartlarını belirlemektir. Bu, kelimelerin toplumsal sembolik anlamlarını veya siyasi çağrışımlarını birincil olarak manipüle etmek veya sansürlemek anlamına gelmez. Eğer bir kelime, günlük dilde yaygın olarak kabul görmüş, doğal bir olguyu ifade ediyorsa ve kendiliğinden bir hakaret veya küfür içermiyorsa, TDK onu olduğu gibi kaydeder.

'Gökkuşağı' kelimesi, yüzyıllardır dilimizde var olan, anlamı ve kullanımı konusunda hiçbir tartışma olmayan bir kelimedir. LGBTİ+ hareketinin bu sembolü benimsemesi, kelimenin dilbilimsel özünü ve kökenini değiştirmez. TDK gibi bir kurumun, bir kelimeyi sırf belirli bir toplumsal kesimin sembolü haline geldiği için "sansürlemesi" veya "işaretlemesi," kendi misyonuna aykırı düşer. Böyle bir tutum, dilin doğal akışına ve tarafsızlığına zarar verir ve kurumun güvenilirliğini sarsar. TDK'nın böyle bir uygulaması söz konusu değildir.

Kısacası, bir kelimenin başka anlamlar veya sembolik değerler kazanması, o kelimenin TDK tarafından dilbilimsel olarak değiştirilmesini gerektirmez.

Dilbilimde Yıldız İm(i)nin Gerçek Kullanım Alanları

Mademki yıldız iminin gerçek kullanımını merak ediyorsunuz, size dilbilim ve sözlükçülük alanında bu işaretin ne amaçla kullanıldığından da bahsetmek isterim:

1. Yeniden Kurulmuş Formlar (Rekonstrüksiyon)

Dilbilimciler, özellikle eski dillerin veya lehçelerin kökenlerini araştırırken, günümüze ulaşmamış ancak çeşitli kanıtlarla var olduğu tahmin edilen kelimeleri veya formları belirtmek için yıldız imi kullanırlar. Örneğin, "Proto-Türkçe" dönemine ait olduğu varsayılan bir kelimeyi yazarken önüne yıldız konur: *\kaŋ** (Proto-Türkçe'de "baba" anlamına geldiği düşünülen kelime). Bu, o kelimenin fiilen bulunmadığını, ancak mantıksal çıkarımlarla yeniden oluşturulduğunu gösterir.

2. Dilbilimsel Olarak Hatalı/Kabul Edilemez Cümleler

Sentaks (sözdizimi) ve dilbilgisi derslerinde, dilbilimciler bir dilin kurallarına uymayan, gramer açısından hatalı veya o dilde kabul edilemez olan cümleleri belirtmek için de yıldız imi kullanırlar. Örneğin, Türkçede "Ben okula gitti" gibi hatalı bir cümleyi belirtmek için *\Ben okula gitti** şeklinde yazılabilir.

3. Açık veya Sakıncalı Kelimelerde Harf Saklama (Toplumsal Kullanım)

Yukarıda bahsettiğim gibi, bu kullanım daha çok sosyal medya, forumlar veya bazı edebi metinlerde, küfür, argo veya toplumsal olarak hassas kabul edilen kelimelerin belirli harflerini gizleyerek yumuşatmak veya sansürlemek amacıyla yapılır. Sizin gördüğünüz 'g*kkuşağı' yazımı da, eğer mevcutsa, büyük ihtimalle bu üçüncü kategoriye girer ve TDK'nın dilbilimsel bir uygulaması değildir.

Sonuç: Dilimizin Zenginliği ve Bilinçli Kullanım

Değerli okuyucum, sorunuz sayesinde dilimizdeki kelimelerin ardındaki olası anlam katmanlarını ve toplumsal algıları ne kadar dikkatle incelediğinizi bir kez daha görmüş olduk. 'Gökkuşağı' kelimesinin TDK'da 'g*kkuşağı' şeklinde bir yıldız imiyle yer almadığını, bu durumun büyük olasılıkla bir yanılgıdan, yanlış bir kaynaktan veya sosyal medya algoritmalarının hassasiyetinden kaynaklandığını artık biliyorsunuz.

Gökkuşağı, tüm renkleriyle ve evrensel anlamıyla dilimizin ve kültürümüzün bir parçasıdır. Onun güzelliği ve saflığı, hiçbir yıldız imiyle ne eksilir ne de artar. Dilimizi doğru kaynaklardan öğrenmek, bilgiyi sorgulamak ve eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşmak, hepimizin ortak sorumluluğudur.

Dilimize ve kelimelerimize duyduğunuz bu derin ilgi için sizi kutluyor, sorularınızla her zaman kapımızın açık olduğunu hatırlatmak isterim. Sağlıklı ve bilinçli bir dil kullanımı dileğiyle...