Kompozisyondaki Gereksiz Sözcük Kullanımını Tespit Etme Yöntemleri?

Question

Dün teslim ettiğim deneme ödevinde hoca 'gereksiz sözcük kullanımı var' diye not düşmüş ama ben okurken hiç fark edemiyorum, hep kulağıma doğru geliyor. Bu tip ince hataları bulmak ve bir daha yapmamak için özel bir kontrol tekniği veya pratiği var mı acaba?

Answer 1

Yazınızdaki Fazlalıkları Budamak: Daha Etkili İletişim İçin Anahtar Yöntemler

Merhaba sevgili okuyucum,

Hocanızın deneme ödevinize "gereksiz sözcük kullanımı var" notuyla karşılaşmak, emin olun birçok yazarın kariyerinin başında yaşadığı, hatta tecrübeli yazarların bile zaman zaman tuzağına düştüğü bir durumdur. Özellikle de o sözcükler sizin kulağınıza doğru ve yerinde geliyorsa, hatayı tespit etmek bir hayli zorlaşır. Sanki metnin ruhuyla bütünleşmiş, ayrılmaz bir parçasıymış gibi hissederiz onları. İşte tam da bu noktada, yazınızdaki gizli fazlalıkları ortaya çıkaracak, adeta bir dedektif gibi çalışacak bazı yöntemler ve pratikler devreye giriyor.

Türkiye'nin önde gelen bir iletişim ve yazım uzmanı olarak, bu problemin ne kadar yaygın olduğunu ve öğrencilerin bu ince ayrımları yaparken ne kadar zorlandığını çok iyi biliyorum. Gelin, yazılarımızı daha duru, daha etkili ve daha çarpıcı hale getirmek için hangi teknikleri kullanabileceğimizi adım adım inceleyelim.

Neden Kendi Hatalarımızı Görmekte Zorlanırız? ("Yazar Körlüğü")

Öncelikle bu durumu anlamak önemlidir. Kendi yazdığımız metni okurken, beynimiz genellikle anlamı tamamlamaya ve eksikleri görmezden gelmeye eğilimlidir. Yazdıklarımızla duygusal bir bağ kurarız; her bir kelimeyi özenle seçtiğimizi düşünürüz. Ayrıca, metni yazarken zaten ne demek istediğimizi bildiğimiz için, okurken de o anlama odaklanırız ve gereksiz tekrarları veya dolgu kelimeleri kolayca atlayabiliriz. Bu duruma halk arasında "yazar körlüğü" de diyebiliriz. Bu körlüğü aşmak için bilinçli ve metodik bir yaklaşım şart.

Gereksiz Sözcük Kullanımını Tespit Etme Yöntemleri: Adım Adım Bir Yol Haritası

İşte size, kompozisyonunuzdaki fazlalıkları bulmak ve metninizi adeta bir heykel tıraş gibi yontmak için kullanabileceğiniz pratik yöntemler:

1. Sesli Okuma Tekniği: Kulaklarınız En İyi Editörünüz Olabilir

Bu, benim de yıllardır öğrencilerime ve kurumsal eğitimlerimde uygulattığım, en temel ve en etkili yöntemlerden biridir. Metninizi yüksek sesle, kendinize okur gibi okuyun.

• Nasıl Uygulanır? Metni yavaşça, her kelimeyi telaffuz ederek okuyun. Takıldığınız, nefesinizin kesildiği, ritmi bozulan ya da kulağa "fazla" gelen yerleri hemen işaretleyin. Genellikle o "fazla" gelen kelimeler veya ifadeler, metinden çıkarılabilecek gereksizliklerdir.
• Neden İşe Yarar? Gözlerimiz bazı şeyleri atlayabilirken, kulaklarımız dilin doğal ritmini ve akıcılığını daha net algılar. Bir kelimeyi sesli olarak telaffuz etmek, onun varlığını daha somut hale getirir ve gerçekten gerekli olup olmadığını sorgulamanızı sağlar. Kendi deneyimlerimden biliyorum ki, çoğu zaman 'kulağıma doğru geliyor' dediğiniz yerler, sesli okuyunca garip bir tona bürünür.

2. Sondan Başa Okuma veya Cümle Cümle İnceleme

Bu teknik, metnin anlam akışını bozarak sizi her cümleyi ve hatta her kelimeyi ayrı ayrı değerlendirmeye zorlar.

• Nasıl Uygulanır?
  • Sondan Başa Cümleler: Metnin son cümlesinden başlayıp, başa doğru her cümleyi tek tek okuyun. Cümleler arasındaki bağlantıyı görmediğiniz için, her cümlenin kendi içinde ne kadar güçlü ve eksiksiz olduğunu daha net anlarsınız.
  • Kelime Kelime İnceleme: Daha da radikal bir yöntem olarak, her cümleyi alıp, içindeki her bir kelimeyi tek tek işaretleyerek "Bu kelime gerçekten gerekli mi? Anlamı değiştirir miyim? Daha kısa bir yolla ifade edebilir miyim?" diye sorun.
• Neden İşe Yarar? Bu yöntem, "yazar körlüğünü" kırmanın harika bir yoludur. Metnin "hikaye" akışından uzaklaşmanızı sağlayarak, tamamen dilin kendisine odaklanmanıza yardımcı olur.

3. Zaman Tanıyın: "Yazar Körlüğünü" Kırmak İçin En İyi İlaç

Yazım işini bitirir bitirmez düzeltmeye çalışmak, genellikle en büyük hatadır.

• Nasıl Uygulanır? Metninizi yazmayı bitirdikten sonra, en az birkaç saat, mümkünse bir gün boyunca başka şeylerle meşgul olun. Metinden tamamen uzaklaşın. Sonra taze bir gözle geri dönün.
• Neden İşe Yarar? Zihniniz dinlenip farklı konularla meşgul olduğunda, metne döndüğünüzde sanki başka birinin yazısını okuyormuş gibi hissedebilirsiniz. Bu "uzaklaşma", kritik mesafeyi sağlamanın ve gizli fazlalıkları görmenin anahtarıdır.

4. Hedef Belirleyin: Hangi Kelimeler Şüpheli? (Somut Örneklerle)

Bazı kelime türleri ve yapılar, gereksiz kullanıma daha yatkındır. Bu "şüpheli listeyi" bilmek, nereye odaklanmanız gerektiğini gösterir.

a. Dolgu Kelimeler ve Anlam Katmayan İfadeler:

• "Aslında," "yani," "açıkçası," "şahsen," "biliyorsunuz ki," "tabii ki," "gerçekten," "oldukça," "bir takım," "bu noktada."
• Örnek: "Aslında, bence bu durum oldukça önemlidir." yerine "Bu durum önemlidir." veya "Bence bu durum önemlidir." (eğer fikrinizi belirttiğiniz vurgulanmak isteniyorsa).
• Örnek: "Bu konuda birtakım çözümler üretmeliyiz." yerine "Bu konuda çözümler üretmeliyiz." ("Birtakım" genellikle gereksizdir.)

b. Gereksiz Sıfat ve Zarflar:

• Bazı sıfat ve zarflar, zaten ifadenin içinde olan bir anlamı tekrar eder.
• Örnek: "Tamamen bitirmek" (Bitirmek zaten tamamlamak demektir.) yerine "Bitirmek."
• Örnek: "Çok önemli" (Bazı durumlarda "çok" gerekebilir ama çoğu zaman "önemli" kelimesi tek başına yeterlidir.) yerine "Önemli."
• Örnek: "Kesinlikle eminim" yerine "Eminim." (Kesinlik, zaten emin olmanın bir parçasıdır.)
• Örnek: "Oldukça iyi" yerine "İyi." (Eğer derecelendirme şart değilse.)

c. Pasif Çatılar ve Dolaylı İfadeler:

• Genellikle cümleleri uzatır ve anlatımı zayıflatır.
• Örnek: "Makale tarafından yazılmıştır." yerine "Makaleyi yazdım."
• Örnek: "Konuyla ilgili olarak bir toplantı yapıldı." yerine "Konu hakkında bir toplantı yapıldı." veya daha iyisi "Konuyla ilgili toplantı yapıldı." (Buradaki 'olarak' kelimesi sıklıkla fazlalıktır.)
• Örnek: "Bir karar alınmıştır." yerine "Karar aldık/alındı."

d. Eş Anlamlı Tekrarlar ve Çiftlemeler:

• Aynı anlama gelen iki kelimeyi yan yana kullanmak, özellikle akademik veya resmi dilde sıkça görülür.
• Örnek: "Net ve açık" (İkisi de benzer anlamı taşır, genellikle biri yeterlidir.) yerine "Net" veya "Açık."
• Örnek: "Farklı ve çeşitli" yerine "Farklı" veya "Çeşitli."
• Örnek: "Küçük ve minik detaylar" yerine "Küçük detaylar."

e. Fazla Uzun Cümleler ve Birleştirici Kelimeler:

• Cümleleri aşırı derecede "ve", "ancak", "çünkü" gibi bağlaçlarla uzatmak, okuyucuyu yorabilir ve ana fikri gölgede bırakabilir.
• Nasıl Uygulanır? Uzun cümleleri bölün. Bağlaçların gerçekten gerekli olup olmadığını sorgulayın. Bazen virgül veya yeni bir cümle, çok daha etkili olabilir.

5. "Çıkar ve Bak" Yöntemi (The Delete and See Method)

Bu yöntem, adından da anlaşılacağı gibi oldukça basittir.

• Nasıl Uygulanır? Şüphelendiğiniz bir kelimeyi, ifadeyi veya cümleyi metinden silin. Sonra cümleyi veya paragrafı tekrar okuyun.
  • Eğer anlam değişmiyorsa, eksilmiyorsa veya daha iyi hale geliyorsa, o kelime/ifade gereksizdi ve metinden kalıcı olarak çıkarılmalıdır.
  • Eğer anlam bozuluyorsa veya eksiliyorsa, o zaman yerine koyun.
• Neden İşe Yarar? Bu, metninize dışarıdan bakmanızı ve her bir bileşenin gerçekten bir işlevi olup olmadığını somut olarak görmenizi sağlar. Ben kendi yazılarımda bu yöntemi acımasızca kullanırım, bazen bir paragrafın yarısı bu sayede uçar gider ama metin daha güçlü bir hale gelir.

6. Başkalarının Gözüyle Bakmak: Geribildirim Almak

Bazen en iyi yöntem, başkalarının gözlerinden faydalanmaktır.

• Nasıl Uygulanır? Güvendiğiniz bir arkadaşınızdan, hocanızdan veya başka birinden metninizi okumasını isteyin. Özellikle "hangi noktalar gereksiz veya anlaşılması zor geldi?" diye sormaya özen gösterin.
• Neden İşe Yarar? Onlar sizin "yazar körlüğünüze" sahip değillerdir ve metni ilk kez okuyuşları, sizin göremediğiniz yerleri görmelerini sağlar.

Uzun Vadede Daha İyi Bir Yazar Olmak İçin...

Bu teknikler sadece mevcut bir metni düzeltmekle kalmaz, zamanla daha bilinçli bir yazar olmanızı da sağlar.

• Bol Bol Okuyun, Özellikle İyi Yazılmış Metinleri: Usta yazarların metinlerini okurken, onların kelimeleri nasıl ekonomik kullandıklarına dikkat edin. Her kelimenin bir amacı olduğunu fark edeceksiniz.
• Kendi Kendinize Eleştirel Olun: Yazdıklarınızı sadece "yazdım" diye bırakmayın. Her zaman "daha iyi olabilir mi?", "daha kısa ve öz anlatabilir miyim?" diye sorgulayın.
• Bu Yöntemleri Pratiğe Dökün: Bu teknikleri her yazınızda, her taslağınızda uygulayın. Zamanla bu, otomatikleşen bir beceri haline gelecektir.

Unutmayın, iyi yazı, sadece doğru kelimeleri kullanmak değil, aynı zamanda gereksiz kelimeleri kullanmamaktır. Yazınızdaki fazlalıkları budamak, metninizi daha güçlü, daha net ve daha etkili hale getirir. Bu bir beceri setidir ve pratikle gelişir. Başlangıçta zor gelebilir ama her denemede daha iyiye gideceksiniz.

Yazma yolculuğunuzda size başarılar dilerim!