"Çarık çarıkla, sarık sarıkla" atasözü, temelde toplumsal tabakalanma, uyum ve insanların kendi sosyal, ekonomik ve kültürel çevrelerinden kişilerle bir araya gelme eğilimi üzerine kurulu derin bir gözlemi ifade eder.
Bu atasözü, iki farklı giyim kuşam unsuru üzerinden toplumdaki farklı sınıfları ve statüleri temsil eder:
Atasözü, bu iki farklı simgeyi kullanarak "benzer benzeriyle, aynı statüdeki kişi aynı statüdeki kişiyle" anlamına gelir. İnsanların, yaşam tarzları, maddi durumları, eğitim seviyeleri, değer yargıları ve sosyal çevreleri bakımından kendilerine denk olanlarla ilişki kurma, arkadaşlık etme ve özellikle evlilik yapma eğiliminde olduğunu vurgular.
Bu atasözünün ardındaki mantık oldukça sağlamdır ve insan psikolojisi ile sosyolojinin temel prensiplerine dayanır:
Kendi tecrübelerimden yola çıkarak şunu söyleyebilirim: İş hayatında bile, farklı departmanlardan veya farklı hiyerarşik seviyelerden insanların sosyalleşme biçimleri benzerlik gösterir. Örneğin, üst düzey yöneticiler genellikle kendi seviyelerindeki diğer yöneticilerle daha yakın ilişkiler kurarken, daha operasyonel rollerdeki çalışanlar da kendi aralarında bir bağ oluştururlar. Bu, sadece statü farkından değil, aynı zamanda ortak sorunlara, beklentilere ve yaşam deneyimlerine sahip olmaktan kaynaklanır.
Bu atasözü, bir yargıdan çok, toplumun doğal akışındaki bir gözlemi ve eğilimi ortaya koyar. İnsanların kendi doğal habitatlarında, kendilerine benzerlerle daha iyi anlaştığını ve genellikle o çevrelerde kaldığını vurgular.
"Çarık çarıkla, sarık sarıkla" atasözü, toplumdaki sosyal katmanlaşmayı ve insanların genellikle kendi ekonomik, kültürel veya sosyal düzeylerine uygun kişilerle ilişki kurma eğilimini çok net bir şekilde ifade eder. Aslında özünde, benzerlerin benzerlerle bir araya geldiği ve farklı sınıflardan gelen kişilerin birbiriyle kalıcı bağlar kurmasının zorluğuna işaret eden kadim bir gözlemdir.
Detayda bahsettiğin "Çarkı açlıkla" ifadesi büyük ihtimalle bir yazım hatası olup, doğrusu "Çarık çarıkla"dır. Çünkü "çarık" burada, yoksulluğu, sade yaşamı ve toplumun alt kademelerini temsil ederken; "sarık" ise genellikle zenginliği, bilgiyi, statüyü ve toplumun üst kademelerini sembolize eder. Bu iki ögenin tezatlığı, atasözünün vurgusunu güçlendirir.
Bu atasözü bize temel olarak şunları söyler:
Sosyal Uyumluluk: İnsanlar, benzer yaşam tarzlarına, beklentilere ve değerlere sahip kişilerle daha rahat ve uyumlu bir sosyal çevre oluştururlar. Fakir fakirle, zengin zenginle düşüp kalkar.
Sınıfsal Sınırlar: Özellikle geçmiş toplum yapılarında, evlilikler, dostluklar ve iş ortaklıkları genellikle aynı sosyal sınıf içinde gerçekleşirdi. Sınıflar arası geçişler, toplumsal normlar ve beklentiler nedeniyle oldukça zordu.
Psikolojik Rahatlık: Kendi ortamına, gelir düzeyine veya eğitim seviyesine yakın insanlarla olmak, kişiye bir tür aidiyet* hissi ve psikolojik rahatlık verir. Anlaşılma ve ortak paydada buluşma ihtimali daha yüksektir.
Bu atasözünün sadece ekonomik bir ayrımı işaret etmediğini unutmamak gerekir. Zaman zaman kültürel sermaye denilen ortak değerler, zevkler, eğitim seviyeleri ve görgü kuralları gibi soyut unsurları da kapsar. Bir "çarık" giyenle "sarık" takan arasındaki fark, sadece cüzdan kalınlığı değil, aynı zamanda hayata bakış açıları, dünya görüşleri ve öncelikler de olabilir.
Günümüzde sosyal mobilite daha fazla olsa da, bu atasözünün ruhu hala geçerliliğini korur. Üniversitelerde gözlemlediğim bir durumdur: Farklı şehirlerden, farklı sosyo-ekonomik geçmişlerden gelen öğrenciler başlangıçta karışık gruplar oluştursa da, zamanla benzer geçmişe ve hedeflere sahip olanlar kendi aralarında daha güçlü bağlar kurar. Bu, sadece maddi durumla değil, ortak deneyimlerle de alakalıdır. Örneğin, memur çocuğu memur çocuklarıyla, esnaf çocuğu esnaf çocuklarıyla daha kolay bir frekans yakalayabilir.
Dolayısıyla, bu atasözü bize, ilişkilerimizde ve beklentilerimizde gerçekçi olmamız gerektiğini, ait olduğumuz veya kendimizi rahat hissettiğimiz ortamların genellikle kendi benzerlerimizle kurulduğunu hatırlatır. Bu, bir eleştiri değil, çoğu zaman sosyolojik bir tespit niteliğindedir.